Sabiq Uyghurshunasliq instituti xadimliri almatada bash qoshti

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2016-11-30
Élxet
Pikir
Share
Print
Sabiq Uyghurshunasliq instituti xadimliri chüshken xatire süret. 2016-Yili 27-noyabir, almata.
Sabiq Uyghurshunasliq instituti xadimliri chüshken xatire süret. 2016-Yili 27-noyabir, almata.
RFA/Oyghan

27-Noyabirda almata shehirining dostluq mehellisige orunlashqan "Porbajin" kafésida sabiq Uyghurshunasliq instituti xadimlirining uchrishishi bolup ötti.

Igilishimizche, buningdin ottuz yil muqeddem, yeni 1986-yili qazaq sowét jumhuriyiti penler akadémiyiside Uyghurshunasliq instituti qurulghan idi. Uning tunji mudiri körneklik alim, akadémik ghojexmet sedwaqasof bashliq institut rehberliki deslepki künlerdin bashlapla institut üchün yash mutexessislerni teyyarlashqa alahide köngül böldi. Bolupmu qazaqistan, özbékistan, qirghizistan we rusiyening her xil aliy oqush orunlirini tamamlighan asasen Uyghur millitidin bolghan her kesip wekilliri mushu institut etrapigha toplandi. 1996-Yili mezkur institut Uyghurshunasliq merkizi bolup qayta teshkillinip, qazaqistan bilim we pen ministirliqi r. Süléyménof namidiki sherqshunasliq instituti terkibige kirgüzüldi.

Uchrishish qatnashquchiliri aldi bilen baqiyliq bolup ketken barliq kesipdashlirini bir minutluq süküt bilen eslep, andin pütkül uchrishish dawamida Uyghurshunasliq institutining meydan'gha kélishi, uning kéyinki teqdiri, péshqedem Uyghurshunas alimlarning hayati, qazaqistan ilim-penige qoshqan töhpisi, ularning yashlargha qilghan ghemxorluqi, Uyghurshunasliq penining her xil saheliri heqqidiki özlirining pikirlirini, eslimilirini otturigha qoydi.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan qazaqistan bilim we pen ministirliqi r. Süléyménof namidiki sherqshunasliq instituti Uyghurshunasliq merkizining bash ilmiy xadimi, tarixchi, doktor ablehet kamalof özining pütkül kespiy hayatining Uyghurshunasliq bilen zich baghlinishta bolup kelgenlikini, téxi tashkent uniwérsitétining sherqshunasliq fakultétida oqup yürgen waqitliridila Uyghur tetqiqatliri bilen shughullinip, ustazliri qatarida osman memetaxunof, israyil rozibaqiyéf oxshash Uyghur edebiyati mutexessislirining bolghanliqini ilgiri sürüp, mundaq dédi: israyil aka rozibaqiyéfning rehberlikide men Uyghur léksikologiyisi bilen shughullan'ghan idim. Uniwérsitétni tamamlighandin kéyin, méni qazaqistan penler akadémiyisi Uyghurshunasliq bölümige körneklik alim gégél isqaqof teklip qilghan idi. Men kélipla 1984-yilning küz peslide Uyghurshunasliq bölümi üch musteqil bölüm, yeni Uyghur tili, edebiyat we sen'et, tarix we étnografiye bölümliri bolup qayta teshkillendi. Men Uyghurlarning tarixi we étnografiyisi bölümige qobul qilindim. Bir yildin kéyin méni sowét ittipaqi penler akadémiyisi sherqshunasliq institutining lénin'grad bölümige aspirantliqqa ewetti. Uyghurshunasliq institutining qurulghanliqi toghriliq xush xewerni men ene shu lénin'gradta anglidim. 1990-Yili men namzatliq dissértatsiyimni yaqlap, öyge qaytip keldim. Shuningdin kéyin méning Uyghurshunasliq institutidiki pa'aliyitim bashlandi."

A. Kamalofning éytishiche, uning Uyghurshunas süpitide yétilip chiqishida, bolupmu tarixchi gégél isqaqof we edebiyatshunas sawut molla'utof alahide rol oynighan bolup, g. Isqaqof u chaghda tarix we étnografiye bölümining bashliqi, s. Molla'utof bolsa, Uyghur klassik edebiyatining yétekchi mutexessisi idi. A. Kamalof buni eslep, mundaq dédi: "Éytmaqchi, 1950-yilliri s. Molla'utof wekiller qatarida ghuljigha bérip, méning chong bowam mutiwelli xelpet bilen tonushqan. Mutiwelli xelpet sherqiy türkistan jumhuriyitide din ishliri boyiche ministir bolghan. U sawut aka üchün bilal nazimning ghezellirini qayta köchürüp bergen. 1991-Yili Uyghurshunasliq institutining xelq'ara Uyghurshunasliq enjümanini ötküzgini hélimu ésimde. U waqitta men uning teshkiliy komitétining katipi idim. Bizge shu waqitta deslepki qétim chet'ellik alimlar kelgen bolup, ularning arisida a q sh da oquwatqan qahar barat, gérmaniyedin wilgélim sharlipp shundaqla lénin'grad we moskwadin kelgen ustazlirimmu bar idi. Shu chaghdiki ilmiy muhit, alimlar bilen bolghan uchrishishlarni pat-patla eslep turimen. Yene bir muhim nerse, shu waqitlarda bizning chong kesipdashlirimiz da'im bizge oxshash yashlargha chong ishench bildüretti, Uyghurshunasliq peni üchün, Uyghur xelqi üchün paydiliq ish qilidu dep ishinetti."

Uchrishish qatnashquchiliridin melum bolushiche, ilgiriki Uyghurshunasliq institutining köpligen yash mutexessisliri bolupmu gh. Sedwaqasof wapatidin kéyin, shundaqla 1996-yili institut yépilghandin kéyin, bashqa sahelerge yötkelgen idi. Ular hazir ilim, ma'arip, medeniyet, ishlepchiqirish, tijaret we bashqimu sahelerde emgek qilmaqta. Uchrishishqa tonulghan siyasetshunas qehriman ghojamberdi, doktorlar ablehet kamalof, xemit hemrayéf, pen namzatliri ruslan arziyéf, dilnur qasimowa, hediyem exmetowa qatarliq Uyghur jama'etchilikige yaxshi tonulghan alimlar, shundaqla "Inayet" birleshmisining re'isi hakimjan arupof, "Turan dunyasi" fondining mudiri karlin mexpirof we bashqilar qatnashti.

Filologiye penlirining namzati hediyem exmetowa özining institut échilghan deslepki künlerdin bashlapla ilmiy pa'aliyetke kirishkenlikini, ajayip kemter, xush mijez, kichik pé'il ghojexmet sedwaqasofning her bir yashqa qilghan alahide, atilarche ghemxorluqi netijiside, öziningmu pen namzati dégen ilmiy derijige érishkenlikini eslep, mundaq dédi. "Uyghurshunasliq institutining échilishi bilen men qatarliq nurghunlighan yashlirimiz ilim-pen dunyasigha ishik achti. Uyghurshunasliq penining barliq saheliride ünümlük ishlar élip bérildi. Tarix we étnografiye, til, edebiyat, sen'et, iqtisadiy, ijtima'iy mesililer, jughrapiye, tebi'et-muhitini qoghdash we bashqimu yönilishler alimlirimizning diqqet neziride boldi. Onlighan jumhuriyetlik, xelq'ara enjumenler uyushturuldi. Este qalarliq tejribe almashturush uchrishishlirimu pat-patla uyushturulup turatti. Bolupmu Uyghur aptonom rayonidin kelgen qérindashlirimiz bilen bolghan uchrishishlar bek ünümlük bolghan idi we ésimizde qalghan idi. Mana bügün biz Uyghurshunasliq institutida bille ishligen kesipdashlar yighilip, biz üchün bek muhim, qedirlik ilim dergahini eske élip, mungdiship olturimiz."

H. Exmetowa pursettin paydilinip, barliq kesipdashlirini shu ilim dergahida alghan bilimini, tejribisini dawamliq Uyghur xelqining tereqqiyatigha serp qilishqa chaqirdi.

Sulayman demirel uniwérsitétining chong oqutquchisi dilnur qasimowaning pikriche, mezkur uchrishish uning qatnashquchiliri üchün meniwi jehettin zor weqe bolghan. Uyghurshunasliq institutining tarixi we teqdiri, ataqliq Uyghur alimlirining ömür bayani da'im yashlarni qiziqturup kelgen. U özining alime bolup yétilishide dadisi, yeni ataqliq sha'ir jamalidin qasimofning asasliq rol oynighanliqini ilgiri sürüp, mundaq dédi: "Men aliy mektepni püttürgende dadam rehmiti, bashqa yerlerde ishlimey, Uyghurshunasliq instituti échiliptu, shuninggha bérip, xizmet qilisiz, dédi. U, qeyerde oqumang, özingizning xelqige xizmet qiling, dégen idi. Shuning bilen ottuz yil boptu. Shu waqittiki yash alimlar institutqa kélip, mushu waqitqiche xelqimizge xizmet qiliwatimiz. Qeyerde bolmisun, qeyerde yürmeyli, institut yépilip ketsimu, biz shu Uyghur xelqige béghishlan'ghan tetqiqatimizni yoqatmay, élip kéliwatimiz. Uyghurshunasliq peni biz üchün bir teqdir bolup qaldi. Xelqimiz üchün biz bilimimizni ashurup, shu xelqimizning ghémini yeymiz. Buni, bizning ilim-penni achqan akilirimizning bizge qilghan wesiyiti dep bilimiz."

Toluq bet