Мәмәт тохти атавулланиң хитай сиясәтлири һәққидики илмий китаби нәшр қилинди

Ихтиярий мухбиримиз еһсан
2020-10-20
Share
Memet-Tohti-Atawulla.jpg Хитай сиясити мутәхәссиси мәмәт тохти атавулланиң түркийәдики нопузлуқ нәшрият органлиридин бири болған сәчкин нәшрияти тәрипидин түрк тилида нәшр қилин "хитай бихәтәрлик сиясәтлири вә йәршари риқабәт истратегийәлири" намлиқ китаби. 2020-Йили өктәбир.
Social Media

Йеқинда хитай сиясити мутәхәссиси мәмәт тохти атавулланиң "хитай бихәтәрлик сиясәтлири вә йәршари риқабәт истратегийәлири" намлиқ китаби түркийәдики нопузлуқ нәшрият органлиридин бири болған сәчкин нәшрияти тәрипидин түрк тилида нәшр қилинди. Китаб төт бөлүмдин тәшкил тапқан болуп, биринчи бөлүмдә ши җинпиңдин бурунқи хитай дөләт башлиқлириниң ички вә ташқи сиясәтлири һәққидә қисқичә чүшәнчә берилгән, иккинчи бөлүмдә ши җинпиң билән биллә оттуриға чиққан йеңи хитай дәвриниң шәкиллинишидики ички вә ташқи амиллар конкрет анализ қилинған. Үчинчи вә төтинчи бөлүмдә йеңи дәвргә киргән хитайниң бихәтәрлик сиясәтлири вә йәршари риқабәт истратегийәси системилиқ муһакимә қилинған.

Биз бу мунасивәт билән мәзкур китабниң аптори мутәхәссис мәмәт тохти атавулла вә инөнү университетиниң оқутқучиси профессор доктор фикрәт бирдишли әпәндимни зиярәт қилдуқ.

Китабта хитайниң бихәтәрлик чүшәнчиси әтрапида уйғур мәсилисигиму алаһидә орун берилгән болуп, китабниң аптори мәмәт тохти атавулла йеңи дәвргә киргән хитайниң бихәтәрлик чүшәнчисидә уйғур сияситиниң қандақ шәкилләнгәнлики һәққидики соалимизға җаваб берип мундақ деди: "хитайниң вәзийитидин илип ейтқанда, хитайниң дөләт бихәтәрлик чүшәнчиси вә истратегийәсидә хитайниң ички муқимлиқниң салмиқи ташқи мудапиәдин үстүн туриду. Чүнки нөвәттики хәлқара вәзийәттә хитайниң ташқи җәһәттин һуҗумға учраш еһтималлиқи наһайити төвән, лекин ички муқимлиқниң контролдин чиқип хитай һакимийитини ғулитиш еһтималлиқи интайин юқири. Хитайниң ички муқимлиққа сәрп қилған хамчоти ташқи мудапиә хамчотидин нәччә һәссә көп болуватиду. Шәрқи түркистандики бастуруш, ирқи қирғинчилиқ вә йиғивелиш лагерлири мәсилисигә кәлсәк хитай һөкүмитиниң уйғурларға қарита бу қәдәр радикаллиқ сиясәтләрни қолланғанлиқи аллиқачан хитай һөкүмитиниң уйғурларниң мәвҗутлуқини дөләт бихәтәрлики тәһдити дәп бекиткәнликини көрситиду. Бу хил әһвал астида хитай бу тәһдитни көздин йоқитиш үчүн һәрқандақ радикал васитилири қоллиништин баш тартмайду".

Көзәткүчләрниң қаришичә түркийә вә ғәрб оттурисидики әнәниви иттипақ күнсери аҗизлишиватқан, хитайға болған иқтисадий беқиниш вә сиясий йеқинлишиш күнсери күчийиватқан бүгүнкидәк мәзгилдә түркийәдә хитай һәққидә илмий вә обйектип тәтқиқатларниң күчийиши түркийәниң хитайға қарши тоғра сиясий истратегийә ишләп чиқиришиға пайдилиқ икән. Профессор доктор фикрәт бирдишли әпәндим түркийәниң хитай билән болған мунасивитини шәкилләндүрүштә еһтияҗлиқ сиясий истратегийә һәққидә тохтилип мундақ деди: "түркийәдә хитайға қарши еғиш бар. Бу еғиш түркийәниң әнәниви ташқи сияситидә йеңи иттипақдашлар издәш мәқситини мәнбә қилған. Әнәниви иттипақдиши ғәрб дуняси иди. Йеқинниң яқи ғәрб билән болған мунасивитиниң яманлишишиға әгишип, өзигә йеңи бир йол сизишқа киришти. Йеңи иттипақдаш издәш мәқситидә хитай билән яхши мунасивәт орнитишқа тиришти, пүтүн дөләтләрниң бир бири билән йеқин мунасивәт орнитишқа тиришиши нормал әһвал. Бирақ түркийәниң шәрқи түркистан билән болған тарихи мунасивити вә вә у тупрақларда йүз бериватқан мәсилиләр түркийәниң хитай билән болған мунасивәтлириниң яхшилинишини тәсләштүриду. Униңдин башқа түркийә хитайға қарши ташқи сиясәт шәкилләндүрүштә еһтияҗи болған нәзәрийәви қурулмида йитәрсиз".

Хитайниң түркийәдики сиясий тәшвиқатлириниң көлиминиң кеңийиши вә илмий тәтқиқат органлириға болған бесиминиң күчийишигә әгишип, хитай билән мунасивәтлик тәтқиқатларниң хитайниң сиясий тәшвиқатиниң көләңгиси астида қиливатқанлиқи һәққидики муназириләр улғаймақта. Көзәткүчиләр хитайниң сиясий тәшвиқати билән обйектип илмий тәтқиқатни пәрқләндүрүшниң муһимлиқини тәкитләш билән биргә, хитай һәққидики материял мәнбәсиниң ғәрб мәнбәлиригила тайинип қалмаслиқи керәкликиниму әскәртмәктә. Бу һәқтә пикирини оттуриға қойған мәмәт тохти әпәндим мундақ деди: "түркийәниң хитай һәққидики тонушини техичә шәкиллиниш басқучида дейишкә болиду. Хитай-түркийә мунасивәтлириниң йеқинлишиши вә хитайниң хәлқарадики нопузиниң ешишиға егишип түркийә илим саһәсидә хитайға қарита қизиқиш пәйда болушқа башлиди. Бу җәһәттин тәтқиқат илип баридиғанларниң сани күндин күнгә ешиватиду. Бирақ тәтқиқат нәтиҗилири йүзәкиликтин вә хаталиқтин хали әмәс. Түркийә илим саһәсиниң хитай һәққидики төниши асасән ғәрб мәнбәлирини асас қилип кәлгән. Түркийәдә мәхсус хитайни тәтқиқат қилидиған хитайниң мәдәнийитини, тарихини вә тилини билидиған тәтқиқатчилар қошуни йоқ дейәрлик. Хитай һәққидики йүзәки материялларниң көпинчиси ғәрб тәтқиқатчилириниң тәтқиқати вә әсәрлиридин кәлгән. Йеқинқи вақитларда түркийәдә хитайға берип анчә мунчә хитай тили өгинип келидиған яки хитайниң тәшвиқат типидики материяллирини мәнбә қилип ишлитидиған әһваллар оттуриға чиқиватиду. Хитайни чүшиниш үчүн хитайниң тарихини, тилини билиш, биринчи қол мәнбәләрдин еришкән учурлардин пайдилиниш вә сиясий тәшвиқат билән маһийәтни пәрқләндүрәләйдиған иқтидарға игә болуш керәк. Йетәрлик хизмәт ишләнмигәнлики вә түркийәниң илмий иқтидари бу җәһәттә йитәрсиз болғанлиқи үчүн илмий вә сиясий җәһәттә хитайға болған тонуш йүзәкиликтин вә хаталиқтин халий болалмай келиватиду. Түркийәдә хитайни һәқиқий биринчи қол мәнбәдин чүшәндүридиған, тәтқиқат қилидиған, түрк хәлқини, сиясий вә илмий саһәсини бу җәһәттә тоғра чүшәнчигә игә қилидиған әсәрләрниң оттуриға чиқишиниң әһмийити чоң".

Зияритимиз давамида профессор фикрәт бирдишли әпәндим мәмәт тохти атавулланиң "хитай бихәтәрлик сиясәтлири вә йәршаривий риқабәт истратегийәлири" намлиқ китаби һәққидә тохтилип мундақ деди: "хитай билән мунасивәтлик илмий хизмәтләр түркийәдә интайин чәклик. Хитайни яхши тонумаймиз. Түркийәдики хитай һәққидики чүшәнчә ғәрб тилидин тәрҗимә қилинған мәнбәләргә тайиниду. Мәзкур китаб хитай тили материяллиридин пайдилинип йезилған болуп, хитайни тешидин әмәс, ичидин тонушимизға вә түзитишимизгә имканийәт һазирлап бериду. Мән бу китабта хитай техиму тоғра йорутулған, техиму конкрет анализ қилинған дәп ойлаймән. Мәзкур китабни диққәт тартидиған вә оқушқа әрзийдиған китаб дәп қараймән".

Мутәхәссисләр түркийәниң хитай сияситиниң ениқсизлиқини түркийәниң хитайни яхши тонумаслиқи вә хитай вәкиллик қиливатқан мустәбит һакимийәтниң сиясий мәқситини идрак қилишта чәбдәс болалмаслиқи билән мунасивәтлик дәп қаримақта.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт