Мәмтили тәвпиқ вә «изчилар роһи»

Мухбиримиз нуриман
2020-06-02
Елхәт
Пикир
Share
Принт
От йүрәк шаир, уйғур һазирқи заман йеңи маарип һәрикитиниң башламчиси мәмтели тәвпиқ әпәнди. (Вақти вә орни ениқ әмәс)
От йүрәк шаир, уйғур һазирқи заман йеңи маарип һәрикитиниң башламчиси мәмтели тәвпиқ әпәнди. (Вақти вә орни ениқ әмәс)
Kamaltürük Yalqun teminligen

Биз уйғурниң баллири, көңлимиз нурлуқ,

Бесип өткән узақ һаят йолимиз улуғ.

Көп заманлар сәрсан болдуқ залим қолида,

Дәря дәря қанлар төктуқ әрк йолида.

Бизгә гоя дозах болди бу ана макан,

Әсир болдуқ, тутқун болдуқ һалимиз яман.

Күрәш билән өтти әсир, шанимиз улуғ,

Бизгә әмди ярашмайду харлиқ вә қуллуқ
.

От йүрәк шаир, уйғур һазирқи заман йеңи маарип һәрикитиниң башламчиси мәмтели тәвпиқ әпәндиниң юқириқи бу шеирни 1930-йилларда язғанлиқи мәлум. Һалбуки, аридин 90 йилдәк вақит өткән бүгүнки күндә мәмтели тәвпиқ әпәндиниң бу шееридики аччиқ реяллиқ һелиһәм уйғур җәмийитидә тәкрарланмақта.

Истанбул университети тил-әдәбият факултетиниң дотсинти раһилә қәшқири ханим мәмтели тәвпиқ һәққидә тәтқиқат билән шуғуллиниватқан кишиләрниң бири болуп, у мәмтиели әпәндиниң һаяти вә күрәшлири һәққидә мунуларни баян қилди: «мәмтели тәвпиқ әпәнди хитайниң чекидин ашқан зулумиға қарши 1931-йили қумулда инқилаб қозғалғанлиқи вә бу инқилаб ялқуниниң пүткүл шәрқи түркистан тупрақлириға кеңәйгәнликини аңлап түркийәдин дәрһал вәтәнгә қайтиду.»

Раһилә ханим мәмтили әпәндиниң атушқа қайтқандин кейинки һаяти һәққидә тохтилип мундақ деди: «җаллат шең шисәй шу йилларда уйғурлар арисидики көзгә көрүнгән байлар вә илғар пикирлик затларға қәст қилишқа башлайду. 1937-Йили 5-айда милләтни ойғитиш вә тәрбийәләштәк муқәддәс ишқа чоңқур иштияқ бағлиған һәм бу йолда аҗайип төһпиләрни қошқан мәмтели әпәнди вә униң сәпдашлири тутуп кетилип, түрмигә ташлиниду.»

Раһилә ханим ахирида йәнә мундақ деди: «мәмтели әпәнди өз дәвридә заманиви шәкилдики миллий маарипниң уйғурларни ойғинишқа вә мәһкумлуқтин қутулушқа башлайдиғанлиқини чоңқур тонуп йәткән бир шәхс иди. Униң қаришичә, бу қутулуш һәм җаһаләт-наданлиқтин қутулуш һәм мәһкумлуқтин қутулуш иди.»

1980-Йиллардин кейин уйғур диярида мәмтели әпәндиниң һаяти вә күрәшлири һәққидә китаб вә мақалиләр йоруқлуққа чиқишқа башлиди. 1990-Йилларда тонулған обзорчи ялқун рози мәмтели әпәнди һәққидә бир йүрүш китаб вә мақалиләрни елан қилип, «тәвпиқ роһи» ни уйғур оқурмәнлириниң диққитигә сунди. У «мәмтели тәвпиқ әпәнди» намлиқ китабниң апторлиридин бири болуп, бу китаб 1990-йилларда уйғур диярида күчлүк тәсир пәйда қилди.

Әпсуски, 2016-йилиниң ахириға кәлгәндә тарих қайта тәкрарланди. 1937-Йили мәмтели әпәнди зиянкәшликкә учрап аридин бир әсирдәк вақит өткәндә хитай даирилири мәмтели әпәнди үчүн китаб вә мақалә язған ялқун розиниму тутқун қилди. «Миллий бөлгүнчилик вә дөләтни парчилаш» җинайити билән 15 йиллиқ қамақ җазасиға кесилгәнлики илгири сүрүлгән ялқун розиниң һазирқи әһвали башқа тутқундики йүзлигән уйғур сәрхиллириға охшашла мәлум әмәс.

Ялқун рози әпәндиниң америкада турушлуқ оғли камалтүрк ялқун дадисиниң мәмтели тәвпиқ әпәнди һәққидики тәтқиқати һәққидә тохтилип, мундақ деди: «дадам пәқәтла тәвпиқ әпәндини тонуштурушни мәқсәт қилмиған иди. У китаб вә мақалилиридә ‹тәвпиқ роһи' ни җәмийәткә кәң тарқитиш, ‹изчилар' ниң миллий маарип вә милләтни ойғитиш йолида төлигән бәдәллирини кишиләрниң есигә селишни мәқсәт қилған иди. Бүгүнки күндә у тарих тәкрарлиниватиду. Әгәр биз бир қутулуш йоли тапмисақ, тарихниң паҗиәлири тохтимай тәкрарлинид.»

1930-Йиллирида мәмтели әпәнди өз һаяти бәдилигә оттуриға чиқарған «тәвпиқ роһи» 1990-йилларда ялқун рози қатарлиқ уйғур зиялийлириниң китаб вә мақалилири арқилиқ уйғур хәлқигә улашқан иди. Өз дәвридә мәмтели әпәнди яққан «изчилар мәшили» нөвәттә муһаҗирәттики уйғурлар арисида қайтидин йелинҗимақта.

Түркийә әгә университетиниң пирофессори алимҗан инайәт әпәндиму бу һәқтә зияритимизни қобул қилип, мундақ деди: «хитай һөкүмити һәр хил баһаниләр билән уйғур язғучи-шаирлани, диний алимларни тутқун қилди, зиялийлар милләтниң миңеси вә әқли. Биз чоқум зиялийлиримизға игә чиқишимиз керәк.»

Муйәссәр абдуләһәд түркийәдики «айхан» маарипиниң асаслиқ қурғучилиридин бири болуп, у мәмтели тәвпиқ әпәнди 1930-йилларда йорутқан «мәрипәт мәшили» ни бүгүнки «изчилар» давамлиқ көтүрүп меңишини тәшәббус қилиду.

У зияритимиз җәрянида «айхан» ана тил синипидики оқуғучилири билән болған бир қетимлиқ дәрсни әсләп мундақ деди: «оқуғучилирим билән ‹дүшмән немидин әң қорқиду?' дегән соални муназирә қилип қалимиз. Мән оқуғучилиримға: ‹дүшмән бизниң бәк оқуп билимлик болуп кетишимздин әң қорқиду, ' дәп җаваб беримән. У йәнә «изчилар» қошуниниң техиму зорийидиғанлиқиға ишинидиғанлиқини билдүрүп, мундақ деди: «һәммила балидин чоң үмидләрни күткили болмисуму, әмма уларниң ичидә нурғун балилар чоқум бу үмидимизни ақлайду. Онниң ичидин бири чоқум чиқиду. Һаятла болсақ қошунимиз зорийип маңиду.»

Зияритимизниң ахирида түркийәдики «ана тил» мәктипиниң оқуғучиси, мәмтели тәвпиқ әпәндиниң чәвриси, бәш яшлиқ һүмәйра улуғ бовисиниң «изчилар марши» ни наһайити җараңлиқ авазда декламатсийә қилип бәрди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт