BBC Merdan ghapparning resmiy qolgha élin'ghanliqini ilgiri sürdi

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2020-08-18
Élxet
Pikir
Share
Print
Merdan ghappar özini tutuwalghanliqini tarqatqan sin körünüshidin süretke élin'ghan. 2020-Yili yanwar, aqsu.
Merdan ghappar özini tutuwalghanliqini tarqatqan sin körünüshidin süretke élin'ghan. 2020-Yili yanwar, aqsu.
Abdulhekim Ghappar teminligen

6-Awghust BBC muxbirliri 31 yashliq merdan ghapparning kuchadiki bir korona wirusi yuqumini tekshürüsh ornidin yollighan sin körünüshi bilen uning bir qisim qisqa uchurlirini élan qilip belgilik tesir qozghighan idi. Bu sin körünüshide merdan ghapparning qoligha koyza sélinip karwatqa chétip qoyulghanliqi ekis ettürülgen. Merdan ghapparning yene qisqa uchurliridiki uning 18 kün kuchadiki bir saqchixanining tutup turush ornida yatqanliqi, bu yerde béshigha xalta kiydürülgen 50 din artuq ademning bir birige chétip qoyulghanliqi, bir ademning etigendin kechkiche dat-peryat kötürüp warqirighanliqini anglighanliqi qatarliq échinishliq menziriler tilgha élin'ghan idi.

Xewerde eskertilishiche, bu sin körünüshi we uchurlarni merdan ghappar bu yil 2-ayda özi tartip a'ilisidikilerge yollap bergen. A'ilisidikiler uni gollandiyediki taghisi abdulhekim ghappargha ewetken. Abdulhakim ghappar bolsa axbarat sahesining diqqitini tartish üchün BBC muxbirlirigha yollap bergen. BBC Muxbirliri bu sin körünüshige qoshup merdan ghapparning qisqa uchurlirini analiz sheklide élan qilish bilen birge, xitay hakimiyitidin bu mesilige munasiwetlik so'allarni sorap yazma shekilde ewetken. Emma xitay tereptin hazirgha qeder jawap alalmighan.

18-Awghust BBC "Xitay shinjangliq modélning tutqun qilinishini 'u yuqumning aldini élish xadimlirini urdi' dep aqlidi" namliq bir xewer élan qildi. Xewerde axiri shinjang Uyghur aptonum rayonluq hökümetning axbarat ishxanisining yazma shekilde bir bayanat élan qilghanliqi, bayanattiki mezmunlardin merdan ghapparning yuqumning aldini alghuchi xadimlar we saqchilar bilen jidelleshkenliki üchün qanun boyiche qolgha élin'ghanliqini bilgenliki bayan qilin'ghan.

Mezkur xewerde tekitlinishiche, shinjang Uyghur aptonum rayonluq hökümetning axbarat ishxanisi élan qilghan bu bayanatta BBC muxbirliri sorighan köpligen so'allar jawapsiz qalghan. Mesilen, merdan ghapparning néme üchün tutqun qilin'ghanliqi, uning qandaq jinayet bilen eyiblen'genliki, qeyerge yötkelmekchi bolghanliqi toghrisida héchqandaq uchur bérilmigen hemde uning yuqumning aldini élish ornidin chiqarghan sin körünüshi toghrisidimu toxtalmighan. Peqet merdan ghapparning "Jidel térighanliqi" üchün qanun boyiche munasiwetlik tedbirlerge duch kelgenliki teswirlen'gen.

Shinjang Uyghur aptonum rayonluq hökümetning axbarat ishxanisi élan qilghan bu bayanatta mundaq déyilgen: "Merdan ghappar özi turushluq orundiki yuqumning aldini élish tedbirlirige maslashmidi, ret qildi, yuqumning aldini élish xadimlirining uning témpératurisini ölchishige qarshi chiqti, yuqumning aldini élish xadimlirini haqaretlidi we ularni urdi."

Xitay bu bayanatida yene mundaq dégen: "Tapshurup bérish we resmiyet béjirish jeryanida merdan ghappar öz özini yarilaydighan we saqchilargha qarshi heddidin artuq heriketlerde boldi, jama'et xewipsizliki organliri munasiwetlik tizginlesh tedbirlirini qollandi, uning keypiyatini turaqlashturghandin kéyin tedbirlirini bikar qildi."

Bayanatta yene "Merdan ghapparning yuqumning aldini élish we tizginlesh jeryanidiki qilmishliri jinayet sadir qilish gumanini qozghighanliqi üchün jama'et xewepsizlik organliri uninggha qanun boyiche chare qollandi, bu délo tekshürülüsh basquchida turmaqta," déyilgen.

Elwettiki, mezkur xewerde bir qisim mutexessislerning we merdan ghapparning taghisi abdulhakim ghapparning xitayning bu bayanatliridin qana'et hés qilmighanliqi, uningda tilgha élin'ghanlargha ishenmigenliki we xitayning milyonlighan Uyghurlarni jaza lagérlirigha qamap qiynawatqan insaniyetke qarshi qilmishlirigha qarita türlük qarashlargha, inkaslargha orun bérilgen.

Emma Uyghur ziyaliliri üchün diqqetni bekrek tartidighini merdan ghapparning éghir ten jazasigha uchrash éhtimalliqi bolghan. Xitayning mezkur bayanatidiki "Merdan ghappar öz özini yarilaydighan we saqchilargha qarshi heddidin artuq heriketlerde boldi, jama'et xewipsizliki organliri munasiwetlik tizginlesh tedbirlirini qollandi, uning keypiyatini turaqlashturghandin kéyin tedbirlirini bikar qildi" dégen jümle chong bir paji'edin bisharet béridiken.

Ürümchidiki mezgilide adwukatliq xizmiti bilen shughullan'ghan, hazir norwégiyening oslo shehride yashawatqan Uyghur ziyalisi bextiyar ömer ependining qarishiche, yuqirida tilgha élin'ghan qarshiliqlar seweblik nöwettiki jiddiy weziyette merdan ghapparning saqchilar teripidin éghir jismaniy zerbige uchrapla qalmay, rohiy jehettin nabut qiliwétilish éhtimalliqi zor endishe qozghaydiken.

Ilgiri ghuljada oqutquchiliq qilghan, hazir gérmaniyening stutgart shehride yashawatqan abdushükür hajim bu heqte toxtalghanda, merdan ghappar mesilisining milyonlighan bigunah Uyghurlarning bügünki paji'elik teqdirini yorutup béridighan bir misal ikenlikini tilgha aldi. Gollandiyening rottérdam shehridiki Uyghur ziyalisi zeynidin tursun ependimu bu xususta qarashlirini bildürüp ötti.

BBC Ning xewirige asaslan'ghanda, xitayning gu'angju shehiride modél bolup yashawatqan merdan ghappar bu yil 1-ayda kucha saqchiliri teripidin tutulup yurtigha qayturup kélin'gen we saqchixanining tutup turush ornigha qamalghan.

Toluq bet