Көзәткүчиләр: мишәл бачелетниң уйғур елидики зиярити б д т ниң инавитигә бузғунчилиқ қилди

Мухбиримиз ирадә
2022.06.01
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Б д т кишилик һоқуқ мәсули мишел бачелет (сол) 2022-йили 5-айниң 25-күни , хитайниң порт шәһири гуаңҗуда хитай баш рәйииси ши җинпиң (оң) билән мәвһум учришишқа қатнашти.
AFP/OHCHR

Б д т кишилик һоқуқ алий комиссари мишел бачелет дуняниң һәрқайси җайлиридики кишилик һоқуқ органлири вә паалийәтчилириниң уйғур елигә бармаслиқ вә уйғурларға мунасивәтлик бастуруп қоюлған доклатни елан қиливетиш һәққидики шунчә күчлүк чақириқларға қаримай уйғур елигә зиярәткә барғаниди. Бирләшкән дөләтләр тәшкилати тор беـти бу зиярәт һәққидә елан қилған хәвиридә мишәл бачелетниң уйғур елидики зияритини мундақ дәп хуласилигән: “ мусулман уйғур аз санлиқ милләтлири олтурақлашқан шинҗаңда, бачелет ханим террорлуққа қарши туруш вә радикаллиқни йоқитиш тәдбирлири вә уларниң кәң көләмдә қоллинилишиға болған соал вә әндишиләрни оттуриға қойди. У һөкүмәтни барлиқ террорлуққа қарши туруш вә радикаллиқни түгитиш сиясәтлиригә қарап чиқип, уларниң хәлқара кишилик һоқуқ өлчәмлиригә маслашқан болушиға, униң өз мәйличә вә кәмситиш түсини алмиған болушиға капаләтлик қилишқа үндиди”.

Б д т кишилик һоқуқ алий комиссари мишәл бачелет 28- май күни бейҗиңда өткүзүлгән мухбирларни күтүвелиш йиғинида қилған сөзидиму юқиридикидәк уйғур елидики зулум сиясәтлирини хитай һөкүмити тәсвирләватқандәк “террорлуққа зәрбә бериш”, “әсәбийликни түгитиш” тиришчанлиқи дәп сүпәтлигән. У һәм йәнә аз дегәндә 2 милйон адәм қамалған йиғивелиш лагерлирини “кәспий маһарәт билән тәрбийәләш орунлири” дәп атиған.

Мишәл бачелетниң юқириқидәк баянлири бу зиярәткә йеқиндин диққәт қиливатқан тәрәпләрниң әйиблишигә дуч кәлди. Алди билән америка ташқи ишлар министири антоний билинкен язма баянат елан қилип мишәл бачелетниң зияритини әйиблиди. Антоний билинкен мундақ дегән:
“биз хитайниң кишилик һоқуқни дәпсәндә қиливатқанлиқи һәққидики әндишилиримизни хитай һөкүмитиниң өзигә биваситә дегән вә мушундақ позитсийәдә болған дөләтләрни қоллиғанидуқ. Һалбуки, хитай даирилириниң бу қетимлиқ зиярәткә чәклимә қоюп, ирқий қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәт һелиһәм давамлишиватқан шинҗаңда, кишилик һоқуқ вәзийитиниң толуқ вә мустәқил көзитилиши һәм баһалинишиға йол қоймиғанлиқидин әпсусландуқ”.

Америка ташқи ишлар министири антоний билинкен баянатида, б д т кишилик һоқуқ алий комиссари мишел бачелетниң райондики зиярити мәзгилидә, чәтәлләрдики уйғур вә башқа милләт кишилириниң юртлирида лагерға қамалмиған, әмма чәтәлгә чиқишиға йол қоюлмайватқан аилә әзалири билән көрүшмигәнликини, хитай өлкилиригә мәҗбурий йөткиливатқан уйғур әмгәк күчлири биләнму көрүшмигәнликини алаһидә тилға алған.

Антоний билинкен америка һөкүмитиниң уйғурларниң вәзийити тоғрисидики мәйданини қайта тәкитләп мундақ дегән: “америка хитайдики кишилик һоқуқ вәзийитидин қаттиқ қайғурмақта. Чүнки йеңидин ашкара болуватқан һөҗҗәтләр, шинҗаңда тутқун қилинған бир милйондин артуқ кишиниң халиғанчә қолға елинғанлиқини испатлап турмақта. Лагердин қутулуп чиққан шаһитлар вә лагердикиләрниң аилә-тавабиатлири бу орунларда қийнаш, мәҗбурий туғмас қилиш, дөләтниң пиланлишидики мәҗбурий әмгәк, җинсий зораванлиқ вә балиларни ата-анисидин мәҗбурий айриветиш қатарлиқ инсанийәтниң виҗданини зилзилигә салидиған рәһимсиз муамилиләрниң мәвҗутлуқини баян қилишмақта”.

Америка ташқи ишлар министирлиқидин кейин 31- май күни явропа иттипақиму мишәл бачелетниң зияритидин әпсусланғанлиқини билдүргән. явропа иттипақи ташқи ишлар баянатчиси нәбилә массали сөзидә “мишел бачелетниң алдинқи һәптә шинҗаңни зиярәт қилғанда зиянкәшликкә учриған гуруппилар, шәхсләр билән көрүшәлмигәнлики вә тутуп туруш орунлириға кирәлмигәнлики әпсуслинарлиқ” дегән.

Нәбилә массали йәнә “мустәқил назарәт қилиш, пакитларни тепип чиқиш вә тәкшүрүш” ниң уйғур елидики вәзийәтни тоғра баһалаштики бирдинбир “ишәнчлик” усул икәнликини оттуриға қойған. У мундақ дегән:
“бу зиярәтниң тәкшүрүш зиярити әмәсликидәк алаһидиликини диққәткә алған асаста, биз алий комиссарниң мустәқил пуқралар җәмийити, кишилик һоқуқ қоғдиғучилири билән көрүшиш вә тутуп туруш орунлириға кириш һоқуқиниң чәкләнгәнликидин, шинҗаңдики қайта тәрбийәләш лагерлириниң толуқ көлимини баһалиялмиғанлиқидин әпсусландуқ”.

Мишәл бачелетниң нәтиҗисиз зиярити кишилик һоқуқ органлириниңму қаттиқ тәнқидигә дуч кәлди. Америкадики уйғур һәрикити тәшкилати башлиқи рошән аббас ханим радийомизға қилған сөзидә: “биз бу зиярәтниң мушундақ болидиғанлиқини баштила агаһландурған. Бирақ мишәл бачелет буниңға қаримай у йәргә берип, хитай һөкүмитиниң тәшвиқат қоралиға айланди. У хитай немә дегән болса шуни тәкрарлап қайтип кәлди. Бу дегән б д т үчүн вә кишилик һоқуқ алий комиссарлиқи үчүн бир һақарәт вә кәчүргүсиз җинайәт” деди.

Дәрвәқә, хитай һөкүмити мишәл бачелетниң зияритини өзиниң уйғур елида йолға қоюватқан ирқий қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәтлириниң “террорлуққа қарши күрәш” вә “ радикаллиқни йоқитиш” тиришчанлиқи сүпитидә дуня җамаәтчилики тәрипидин қобул қилинғанлиқиниң пакити сүпитидә тәшвиқ қилған.

“China Daily” қатарлиқ хитай һөкүмәт таратқулири мишәл бачелетниң хитай ташқи ишлар министири ваң йи билән җәйнәк соқуштуруп янму – ян чүшкән рәсимини көпләп тарқатқан һәмдә “мишәл бачелетниң зиярити униң хитайниң кишилик һоқуқни тәрәққий қилдуруш йолиға болған тонушини күчәйтип, һәқиқий шинҗаңни көрүш пурсити билән тәминлиди” дәп язған.

“аксийос” хәвәрлириниң көрситишичә, хитайниң һиндистанниң калкутта шәһиридә турушлуқ консули бу зиярәт һәққидики тивиттер сөзиидә :“ бачелетниң зиярити хитайниң кишилик һоқуқ әндизиси үстидики гуманларни тарқитипла қалмай, бәлки униң тоғрилиқини дәлиллиди” дегән.

“вашингтон почтиси ”гезитиниң тонулған истон язғучиси җош рогин (Josh Rogin) 29- май күни елан қилған көз қараш мақалисидә дәл мушу сәвәбтин мишәл бачелетни қаттиқ әйиблигән. У “мишәл бачелетниң барлиқ агаһландурушларға қаримай қилған бу зиярити хитайниң уйғурларға қаратқан ирқий қирғинчилиқи вә башқа бесим сиясәтлирини инкар қилишиға ярдәм берип, җавабкарлиқ сүрүштүрүшкә зиян салди” дәп тәнқид қилған.

У бу сөзләрни “ б д т қандақ болуп хитайниң ирқий қирғинчилиқни инкар қилиш қоралиға айлинип қалди” мавзулуқ мақалисидә қилған. Җош рогинниң америка һөкүмәт хадимлиридин игилигән учурға асасән баян қилишичә, әсли мишәл ханим аммиға очуқ вә йепиқ шәкилдә көп қетим хитайниң тәшвиқат қоралиға айлинип қалмаслиққа чақирилған болуп, ташқи ишлар министири антоний билинкен вә американиң б д т да турушлуқ әлчиси линда томас гиринфийлд ханим бу һәқтики әндишисини б д т баш секретари антонийо гутерсқа биваситә йәткүзгәникән.

Бундин башқа йәнә, антоний билинкен, томас-гиринфилид вә америкиниң башқа бир қанчә әмәлдарлири бачелетниң өзи вә униң қол астидикиләр биләнму бу һәқтики пикирлирини йәткүзүп, униңдин зиярити җәрянида чоқум уйғур елидики лагер вә түрмиләрни зиярәт қилиш тәлипидә чиң турушни тәләп қилғаникән. Ақивәттә болса мишел бачелет шунчә агаһландурушларға қаримай йәнила хитайниң тәшвиқат васитисигә айланған.

Рошән аббас ханим бүгүн радийомизға қилған сөзидә бачелетниң зиярити пәқәтла “нәтиҗисиз” аяғлашқан зиярәт болмастин, “бәлки инсан һәқлири хитабнамисигә қилинған асийлиқ”, дәп баһалиди вә уни истепаға чақирди. Рошән ханим сөзидә мундақ деди: “бу зиярәт б д т ниң қурулуш мәқсити вә кишилик һоқуқ хитабнамисигә пүтүнләй зит. Бачелет сәһнигә чиққандин бери уйғурлар учраватқан ирқий қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәтни сүрүштүрүш, тәкшүрүш вә җавабкарлиққа тартишта һечқандақ әмәлий иш қилмиди. Бундақ бир аялниң бу әмәлни тутуп олтуруши инсанийәт үчүн зиянлиқ. Шуңа биз уни истепаға чақиримиз”.

Мишәл бачелетниң нөвәттә америка һөкүмити вә дөләт мәҗлиси, канада, әнглийә, голландийә, полша, чехийә, фирансийә қатарлиқ дөләтләр парламентлириниң уйғурларға қаритиливатқан зулумни “ирқий қирғинчилиқ” дәп бекитиши, “уйғур сот коллегийәси” дики мустәқил сотчилар, мутәхәссисләр, йүзлигән шаһитлар, ашкарилиниватқан һөҗҗәтләр вә шундақла хәлқарадики нопузлуқ кишилик һоқуқ органлири елан қиливатқан доклатларда бу зулумниң “ирқий қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәт” икәнлики тәкрар – тәкрар деийилишигә қаримай, хитайдики зияритидә ирқий қирғинчилиқ яки лагерлар мәсилисини тилға алалмаслиқи б д т вә униң кишилик һоқуқ кеңишиниң ролиға зор соал пәйда қилди. Бу һәм хитайниң хәлқаралиқ қурулушларға тәсир көрситиш һәрикитиниң типик үлгиси дәп қаралмақта.

Җош рогин “вашингтон почтиси” дики мақалисидә нәқил көрситишичә, бачелетниң сәпири өзиниң инавити вә б д т системисиниң кишилик һоқуқ омумий инавитигә бузғунчилиқ қилған. У б д т дики йәнә бир системиниң хитайға тәслим болғанлиқини испатлап беридикән. Җош рогин мақалисини: “бейҗиңдики рәһбәрләр һазир хәлқара җәмийәт алдида зор бәдәл төләштин қорқмай туруп, кәң көләмлик вәһшийликләрни қилишта техиму җасарәтлиниду. Дуняниң уйғурларға йүргүзүлгән қирғинчилиқни тохтиталмиғанлиқи һәққидә тарих китаблири йезилғанда, бачелетниң саяһити номуссиз қисмәтләрниң бири болуп қалиду” дәп ахирлаштурған.

Әнглийәниң “муһапизәтчи” гезитиму бачелетиниң зиярити һәққидә тәһрират мақалиси елан қилған. “муһапизәтчи” гезити бу зиярәтни “зор хаталиқ” дәп баһалиған. Тәһрират һәйити мундақ дәп язған: “ бачелет ханимниң бу зиярити униң ишханисиниң инавитигә еғир зиян салди. Униң һазир қилалайдиған әң яхши иши узундин бери тәқәззалиқ билән күтүлгән, һәмдә нәччә ай аввал тамамлинип болған доклатни дәрһал елан қилиштур. Уни кечиктүридиған һечқандақ сәвәб вә баһанә йоқ”.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.