Qazaqistandiki Uyghurlar milliy armiyede wezipe ötigen ofitsér-jengchilerni yad etti

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2022-04-08
Share
Zunun-teyipof.jpg Milliy armiye 5-korpusqa özgertilgendin kéyinki komandirlarning süriti. Ongdin ikkinchi kishi sabiq sherqiy türkistan jumhuriyiti milliy armiyisining mu'awin bash qomandani zunun téyipof. 1950-Yili, ghulja.
RFA/Oyghan

Melumki, 1944-1949-yilliri Uyghur diyarida élip bérilghan milliy azadliq herikiti Uyghur xelqining tarixidiki eng shanliq sehipilerning biri bolup hésablinidu. Ene shu milliy inqilabta hel qilghuchi rol oynighan milliy armiyening qurulghinigha bügün top-toghra 77 yil boldi. Tarixiy pakitlargha qarighanda, 1945-yil yaniwar éyining axirida sherqiy türkistan jumhuriyiti rehberliri milliy armiye qurush ishlirigha jiddiy kirishken bolup, buninggha nilqa partizanliri, ghulja qozghilangchiliri we pida'iylar asas bolghan.

1945-Yili 8-aprélda ghulja shehiride milliy armiye resmiy qurulup, bayraq tapshurush murasimi we herbiy parat ötküzülgen. Ariliqta 70 yildin oshuq waqit ötken bolsimu, muhajirette yashawatqan Uyghurlar her xil shekilde xatirilesh pa'aliyetlirini ötküzüp, azadliq, musteqilliq üchün jeng meydanlirida qurban bolghanlargha, shu jenglerge qatnashqan merhumlargha we hélimu hayat yashawatqan shahitlargha hörmet bildürüp kelmekte.

Zunun téyipof (solda) meshur roziyef.
Zunun téyipof (solda) meshur roziyef.
RFA/Oyghan

Melumatlargha qarighanda, sabiq milliy armiye jengchiliri we ofitsérliri eng köp olturaqlashqan memliketlerning biri qazaqistan bolup, hazir ulardin sanaqliqla adem hayatta iken.

Milliy armiye qurulghanliqining 77 yilliqi munasiwiti bilen bezi sewebler tüpeyli qazaqistanda birer resmiy pa'aliyet ötküzülmigen bolsimu, emma siyasetshunas we tarixchi qehriman ghojamberdining bu weqege béghishlan'ghan “Axbaratname” namliq tor zhurnili ijtima'iy taratqularda tarqitilip, köpchilikning diqqitini tartmaqta. U bu tor zhurnilida milliy armiyening qurulush tarixini we uning bésip ötken musapilirini tepsiliy yorutqan.

Biz eyni waqitta ghuljada kötürülgen qoralliq qozghilangning aktip rehberlirining biri, sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümitining ezasi, milliy armiye qomandanining orunbasari, kéyinirek général-mayor unwani bilen “Shinjang herbiy rayoni” ning mu'awin shitab bashliqi lawazimini ötigen zunun téyipofning almuta shehiride yashawatqan qizi mubaraxan isra'ilowani ziyaret qilduq.

Mubaraxan isra'ilowa xanim milliy armiye qurulghanliqining 77 yilliqi munasiwiti bilen uni ziyaret qilighanliqimizgha minnetdarliqini bildürüp, mundaq dédi: “Pütkül ömrini xelqige adil xizmet qilishqa béghishlighan milletperwer we jesur insan, atam zunun téyipofni eslisek, u özining ish-pa'aliyitini musabayéflaér zawutida ishchi bolup bashlighan. Dadam shu chaghlardiki xitay gomindangchilar we ularning yerlik hökümitige emeldar bolghan xitaylargha bolghan naraziliqidin inqilabchilar qatarigha qoshulghan. Addiy ishchidin milliy armiyeni bashqurghan we général derijisige kötürülüshimu uning weten we millet aldidiki burchini ada qilish iradisining üstünlikidin bolghan, elwette. Ghulja xelqini milliy inqilabqa teyyarlashta 1944-yili aprélda mexpiy qurulghan ‛azadliq teshkilati‚ chong rol oynighan. Uning rehberlik yadrosigha élixan törem, abdukérim abbasof, érehimjan sabirhaji, qasimjan qembiri, abdure'up mexsum, zunun téyip we bashqimu inqilapchilar saylan'ghan. Bu teshkilatning asasiy meqsiti gomindangchilarning qoralliq küchlirige zerbe bérish we uni yoqitish bolghan. Ene shundaq shara'itta 1944-yili 12-noyabirda ghulja shehiride sherqiy türkistan jumhuriyiti waqitliq hökümiti jakarlinidu we uning hey'et ezaliri saylinidu. Shu 17 ezaning biri bolup dadam zunun téyipofmu saylan'ghan iken.”

Milliy armiye ofitséri zunun téyipof(otturida).
Milliy armiye ofitséri zunun téyipof(otturida).
RFA/Oyghan

Ötken esirning 40-yilliri Uyghur diyarida partlighan azadliq heriketlirige aktip arilashqanlarning yene biri ene shu Uyghur diyarida dunyagha kelgen mesümjan zulpiqaroftur.

Biz sherqiy türkistan jumhuriyttining milliy armiye kapitani bolghan, 1950-yillarning otturilirida qazaqistan'gha köchüp chiqip kétip, hayatini shu yerde ötküzgen ataqliq yazghuchi mesümjan zulpiqarofning oghli, tonulghan ressam küresh zulpiqarofni ziyaret qilduq.

Küresh zulpiqarof mundaq dédi: “Biz bügün milliy armiyede xizmet qilghan we düshmen bilen bolghan jenglerde qurban bolghan atilirimizni eslep olturimiz. Méning dadam mesümjan zulpiqarofmu Uyghur xelqining azadliq üchün kürishige qatnashqan adem. Ili inqilabi bashlinip, urush küchiyiwatqan bir waqitta dadam köpligen yashlar qatarida 1945-yili qorghas nahiyesining chilpengze yézisigha orunlashqan herbiy kursqa oqushqa ewetilidu. Awghustta u herbiy kursni tamamlap, merkiziy yönilish frontigha ewetilidu. Wetinimizni düshmendin toluq azat qilish üchün sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümiti milliy armiyeni kadrlar bilen teminleshke chong küch chiqarghan idi. Dadam fronttin qaytip kélip, 1946-1947-yilliri bayanday herbiy mektipining atliq qismida oqughan. 1948-Yili 8-aprélda ghuljada milliy armiyening qurulghinigha üch yil tolush munasiwiti bilen ötken herbiy paratqa herbiy mektep kursantliri, shular ichide chong léyténant unwanida dadammu qatnashqan idi. Uningdin bir ay burun zunun téyipof, is'haqbek monunof, merghup isqaqof qatarliq générallar dadamni chaqiriwélip, herbiy paratqa yaxshi teyyarlinishni tapshurghan. Dadam ajayip chewandaz bolghan. Parat waqtida ikkinchi atliq polkining komandiri mesümjan zulpiqarof özining bir nechche sepdishi bilen at üstide her xil meshiqlerni körsitip, köpchilikni heyran qaldurghan. Shu waqitta komandanliq dadamni chaqiriwélip, alahide rehmitini éytqan idi.”

Küresh zulpiqarof yene dadisining herbiy mektepte instruktor we shtab bashliqi, andin kapitan unwanida “Muzart” dawani shati chégra garnizonining bashliqi xizmitini ötigenlikini bildürdi. Uning éytishiche, sherqiy türkistanda xitay kommunistik hakimiyiti ornitilghandin kéyin, mesümjan zulpiqarof herbiy rayonda herbiy teyyarliq bashqarma bashliqining orunbasari, herbiy-siyasiy aliy kursini tamamlighandin kéyin bolsa, etret bashliqi xizmetlirini ötigen iken.

Tarixchi qehriman ghojamberdining “Uyghurlarningo étno-siyasiy tarixi” namliq kitabidiki melumatlardin igilishimizche, ikkinchi dunya urushining gérman-sowét frontidiki weziyet sowét paydisigha özgergende, sowét ittipaqi is'haqbek monunof bashchiliqida herbiy qoshun teshkillep, qirghizistan arqiliq qeshqeriyening tashqorghan rayonigha kirgüzgen. Sowét terepning buningdiki meqsiti xitay hökümitige qarshi qoralliq qozghilang kötürüshtin ibaret bolghan. Sowétning mundaq mexpiy opératsiyeliri kéyinki yillardimu élip bérilghan.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan ene inqilabiy heriketlerning qatnashquchisi mirzigül nasirofning oghli mirshéker nasirof ependi mundaq dédi: “Dadam ikkinchi dunya urushi, yeni bizde ‛uluq weten urushi‚ dep atalghan urushtin burun mektepte mu'ellim, andin ilmiy mudir bolup ishligen. Urush bashlan'ghandin kéyin, u kichik komandirlarni teyyarlaydighan kursta terbiyelinidu. Andin wzwod komandiri süpitide köpligen qanliq jenglerge qatnashqan. 1944-Yili sherqiy türkistanda ili inqilabi bashlan'ghanda sowét hökümitining, yeni stalinning yoshurun buyruqi bilen tashkentte herbiy mektepte oqup, mexsus teyyarliqtin ötidu. Shu yilning küz aylirida ene shu teyyarliqtin ötken eskerler mexpiy halda chégradin weten terepke ötidu. U waqitta wetinimizde xitay gomindang eskerlirige qarshi qattiq urush boluwatatti. Milliy armiye qisimliri herbiy heriket élip barghan jenubiy frontta, bolupmu ghulja we aqsu üchün bolghan qattiq jenglerde dadam bashqurghan atliq eskerler qehrimanliqning ülgisini körsetken idi. Shu waqitta sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümitining re'isi elixan töre köpchilik aldida dadamgha alahide hörmet bildürgenliki melum. Rast, bu urushta köpligen sirlar mushu kün'giche échilmay kéliwatidu. Dadammu kéyinki yillarda shulargha jawab tapalmay xéli qiynaldi. Shundaqtimu biz weten üchün, xelqining erkinliki üchün qan tökken ata-bowilirimizni, anilirimizni héch qachan untumasliqimiz kérek. Ularning tökken qanliri békargha ketmidi, dep oylaymen. Chünki bügünki ewladlar mana shularning jasariti arqisida yashawatidu.”

Igilishimizche, milliy armiye sépide Uyghurlardin bashqa yene qazaqlar, tatarlar, qirghizlar, özbékler, ruslar, tungganlar we bashqimu millet wekilliri bolghan. Xitay xelq azadliq armiyesi 1949-yili Uyghur élige bésip kirgendin kéyin, milliy armiye xitay xelq azadliq armiyesining 5-korpusigha aylandurulup, bara-bara yoqitilghan. Waqit ötüshi bilen milliy armiyening köpligen jengchi we ofitsérliri xitay hakimyiti teripidin ujuqturulghan we türmilerge tashlan'ghan idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet