Xitayning nazaret sistémisi bilen küresh qiliwatqan muhajirettiki Uyghur ayalliri

Muxbirimiz nur'iman
2020-04-14
Share
izabel-kokrel-ISOBEL-COCKERELL-VISUALS.jpg En'gliyelik obzorchi izabél kokrélning “Reqemlik hékaye” tor bétide élan qilin'ghan maqalisidin élin'ghan süret
codastory.com

En'gliyelik obzorchi izabél kokrélning “Reqemlik hékaye” tor bétide élan qilin'ghan maqaliside: “Uyghur rayonida her bir uchur, söz we heriket qattiq nazaret qilinidu. 3000 In'gliz mili yiraqliqtiki istanbulda yashawatqan bolsimu, emma xitayning nazaret sistémisidin téxiche qutulalmighan Uyghur ayalliri eqliy iqtidarliq téléfon arqiliq qayturma hujumgha ötti,” déyilgen.

Nurjamal atawulla xitayning alaqilishish wasitiliridin biri bolghan “Ündidar” ni téléfonigha chüshürüp ishletkendin kéyin öyige her küni dégüdek saqchi kélidighan, hetta yérim kéchide tamdin atlap, yataq öyigiche tekshüridighan bolup qalghan. Shuning bilen 2016-yili u türkiyege köchüp kelgen iken. Xitay da'irilirining a'ilidikilirini “Chet'el bilen alaqe qilghan” dégen bahane bilen tutup ketkenlikini anglighandin kéyin “Ündidar” arqiliqmu alaqe qilalmighan.

Istanbulda turushluq qelbinur tursun, amine abduwayit, muyesser méjit qatarliqlarningmu oxshash hékayisi bar bolup, namaz oqughanliqi, balilirigha qur'an oqushni ögetkenliki, köp baliliq bolghanliqi ularni mehellidiki saqchilarning tekshürüsh obyéktigha aylandurup qoyghan. Ularning déyishiche, eger ayallar türmige kirip qalsa depsendichilikke uchraydiken. Shunga baliliri we a'ilisini tashlap köchmen bolushqa mejbur bolghan iken.

Izabél kokrél xitayning Uyghurlarni qattiq nazaret qilishi heqqide toxtilip, mundaq dédi: “Xitay hazir Uyghur rayonini yuqiri derijilik nazaret sistémisini sinaq qilidighan rayon'gha aylandurdi. Chiray tonush, awaz tonush sistémisi qatarliqlarni sinaq qilidu. Hazir dunyaning eng yuqiri nazaret sistémigha ige. Lékin eng ghelite yéri, bu ayallar özining normal hayatini yashawatqan a'ile ayalliri, beziliri soda qilidu, héchqandaq siyaset bilen alaqisi yoq. Xitayning sistémiliq halda gén uchuri toplaydighanliqi, chiray ipadisini alidighanliqi méni bek heyran qaldurdi. Mushundaq küchlük bésimgha uchrawergendin kéyin ulardiki mushundaq kichik yollar bilen qarshiliq körsitishi manga bek tesir qildi.”

Amine abduwayit hetta türkiyege kélidighan waqitta xitayning tutuwélishidin ensirep, kontrolluq azraq bolidu dep qarap kéchide yolgha chiqidighan ayropilan bélitini alghanliqini, her da'im qorqunch dekke-dükkide yashaydighanliqini tilgha aldi. Uning “Uruq-tughqanliri chet'el bilen alaqe qildi” dégen seweb bilen lagérgha élip kétilgen iken. U “Ündidar” arqiliq bezide uruq-tughqanliri shifirliq gepler bilen ehwal sorap qalidighanliqini éytip: “Ularmu xitayning bayqap qilishidin qorqup méni ündidarigha qatmaydu. Dostlar chembiridiki chiqarghan nersilirige qarap tinch-amanliqimizni bilishimiz.”

Maqalide kishilik hoquqni közitish teshkilatining xitaydiki téxnikaliq shirketlerning xitay jama'et xewpsizliki ministirliqi bilen hemkarliship téléfon söhbitini nazaret qilidighan sistémini sinaq qiliwatqanliqigha ishinidighanliqi tilgha élin'ghan.

Kishilik hoquqni közitish teshkilati asiya ishliri bölümining diréktori sofiy richardson xanim muhajirettiki Uyghurlarning xitayning nazaret qilishigha uchrash ehwali üstide toxtilip, mundaq dédi: “Xitay hökümiti türkiyedin awistiraliyegiche, italiyedin en'giliyegiche pütün dunyadiki barliq Uyghurlarni nazaret qilidu. Xitay chet'el bilen alaqe qilghan, chet'elge sayahetke chiqqan hemmeylenni gumanliq dep qaraydu. Bu Uyghur rayonidiki kishilerni tutqun qilishning sewebi. Biz muhajirettiki Uyghurlarni eger nazaret qilinishqa uchrighanliqini hés qilsa özliri turushluq rayondiki munasiwetlik organlargha melum qilishini tewsiye qilimiz.”

Sofiy yene mundaq dédi: “A'ile ezaliri tutulup ketken muhajirettiki Uyghurlarning qorqmay bigunah tutulup ketken a'ile ezaliri heqqide sözliyeligüche, dunyaning her qaysi yéride yashawatqan her bir Uyghur erkin nepes élip yashiyalighuche, biz muhajirettiki Uyghurlar bilen bille küresh qilimiz.”

Qelbinur axirida awazini anglimighili töt yil bolghan baliliri we yoldishigha yürek sözlirini éytti: “Balilirimni untup qalghinim yoq, yoldishimni yaxshi körimen. Uning dawasini qiliwatimen. Ular üchün her qandaq ish qilishqa teyyarmen. Ular bilen körüshküche, wetenni qolgha almighuche, iradimizdin hergiz boshiship qalmaymiz.”

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet