Қазақистандики уйғурлар хәлқ шаири муһәммәтҗан рашидинни һөрмәт билән әслимәктә

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2021-11-29
Share
Төһпикар шаир муһәммәтҗан рашидин уйғур хәлқигә немиләрни қалдуруп кәтти? Уйғур хәлқиниң қәлб төридин орун алған пешқәдәм шаир мәрһум муһәммәтҗан рашидин.
Social Media

Мәлумки, қазақистандики уйғурлар уйғур елида яшап, иҗад әткән көплигән атақлиқ шаир вә язғучиларниң иҗадийити билән яхши тонуштур. Әйни вақитларда, йәни сабиқ совет иттипақи билән хитай оттурисидики мунасивәтләр йеқинлашқан мәзгилләрдә, икки әлдә яшаватқан уйғур язғучилириниң өз ара берип-келиш вә тәҗрибә алмаштуруш ишлири яхши йолға қоюлғаниди. Бу алақиләр қазақистан мустәқиллиқ алған дәсләпки йиллардин кейин узун вақитқичә сақланған болсиму, әмма ахириқи бир нәччә йилдин буян бу алақиләр тамамән үзүлди. Буниңға биринчи нөвәттә хитай һакимийитиниң уйғур елида йүргүзүп келиватқан омумиййүзлүк бастуруш сиясити сәвәб болған иди.

Қазақистан уйғурлири, болупму зиялийлар уйғур елидики шаир вә язғучиларниң иҗадийитини тәрғип қилишқа алаһидә әһмийәт берип кәлгәнди. Шуларниң бири атақлиқ шаир муһәммәтҗан рашидин болуп, униң вапати қазақистандики уйғурларниму қаттиқ ечиндурди. Муһәммәтҗан рашидинниң вапати һәққидики хәвәр иҗтимаий таратқуларда тез тарқилип, уйғурлар арисида алаһидә бир әпсуслиниш, ечиниш долқуни һасил қилди. Шаирниң вапати мунасивити билән қазақистанда һөкүмәт тәрипидин нәшир қилинидиған җумһурийәтлик "уйғур авази" гезити бир бетини шаирниң һаяти вә шеирлириға беғишлиди.

Шаир муһәммәтҗан рашидинниң иҗадийити билән яхши тонуш қазақистанлиқ уйғурлардин бири алмута вилайитиниң талғир наһийәсигә қарашлиқ бесағаш йезисиниң турғуни, жорналист исмайил розийеф әпәндидур. У муһәммәтҗан рашидинниң вапатиниң уни яхши билидиған қазақистандики уйғурларни, җүмлидин өзиниму қаттиқ қайғуға чөмдүргәнликини оттуриға қоюп, мундақ деди: "муһәммәтҗан рашидинни мән 2010-йили үрүмчигә барған көргән идим. У миллий тибабәт дохтурханисида давалиниватқан икән. Биз азрақ сөһбәтләштуқ. У мениң ата-анамниң әһвалини сориди. Шаир 15 йиллиқ түрмә азабини тартқачқиму, саламәтликиниң сәл начарлап қалғанлиқини байқиған идим. У дадам билән биллә хизмәт қилған. Мән униң шеирлирини 2007-йили бир топлам қилип, ‹һаят дегән мана шу' дегән нам билән кирил йезиқида чиқарған идим."

Исмайил розийеф йәнә шаирниң шеирлириниң хәлқ арисида кәң таралғанлиқини алаһидә тәкитлиди.

Радийомиз зияритини қобул қилған мухтәр әвезоф намидики әдәбият вә сәнәт институтиниң профессори, филологийә пәнлириниң доктори алимҗан һәмрайеф әпәнди муһәммәтҗан рашидин иҗадийитини қазақистанда тунҗи қетим тонуштурушта тонулған журналист исмайил розийефниң алаһидә рол ойниғанлиқини, муһәммәтҗан рашидин иҗадийитиниң уйғур әдәбиятида алаһидә орун игиләйдиғанлиқини оттуриға қоюп, мундақ деди: "бу ана юртимиз ғулҗадин яңраватқан қәдимий вә заманивий аваз. Муһәммәтҗан рашидинниң һәммә иҗадийити хәлқ еғиз иҗадийитигә, хәлқ турмушиға бәкму йеқин. Униң иҗадийити һеч қандақ коммунистик әқидиләргә тоғра кәлмәтти. Хәлқниң ғемини қилған шаир дәп чүшинимән. Шаир иҗадийитидә қандақтур бир йүксәк роһ һәр даим мәвҗут. Бу әдәбиятимиз үчүн чоң бир йоқитиш болди."

Мәлуматларға қариғанда, муһәммәтҗан рәшидинниң "бу дуня", "һаят дегән мана шу", "сән йоқ", "қандақ қилармән", "гүлдәстә", "хетиң кәлди, өзүң кәлмидиң" қатарлиқ көплигән шеирлириға музика йезилип, уйғур елидин ташқири йәнә оттура асияда, шу җүмлидин қазақистандиму кәң тарилип, хәлқниң сөйүп тиңшайдиған нахшилириға айланғаникән. Һазир қазақистандики "яркәнт булбуллири", "дияр", "нур" қатарлиқ уйғур миллий гуруппилири вә айрим нахшичилар униң нахшилирини давамлиқ иҗра қилип кәлмәктикән.

Қуддус ғоҗамяроф намидики җумһурийәтлик дөләт академийәлик уйғур музика комедийә тиятириниң артиси, даңлиқ нахшичи нуралим варисов әпәнди зияритимизни қобул қилип, мундақ деди: "биз қазақистандики уйғурлар, җүмлидин сәнәткарлар, атақлиқ шаиримиз муһәммәтҗан рашидинниң вапат болушини аңлап, чоңқур қайғурдуқ. Пүткүл дунядики уйғурлар яхши билидуки, муһәммәтҗан рашидинниң иҗадийитидин нурғун нахшилар ейтилип келиватиду. Мән даңлиқ шаиримиз муһәммәтҗан рашидинниң вапати мунасивити билән барчә уйғур қериндашлиримға чоңқур қайғуруп, тәзийә билдүримән. Униң әсәрлири, нахшилири әвладлиримиз қәлбидә мәңгү сақлиниду".

Игилишимизчә, атақлиқ шаир муһәммәтҗан рашидин 1940-йили уйғур елиниң ғулҗа наһийәсигә қарашлиқ ониярйүзи йезисида деһқан аилисидә дуняға кәлгән. У толуқсиз оттура мәктәпни шу йезида пүттүргәндин кейин, 1955-1958-йиллири шинҗаң йеза-игилики техникомида оқуған. Андин чапчал наһийәсидә, кейин ғулҗа наһийәси ониярйүзи оттура мәктипидә муәллимлик қилған. Муһәммәтҗан рашидин 1968-йили хитай коммунистик һакимийити тәрипидин йүргүзүлгән "мәдәнийәт зор инқилаби" сәвәбидин еғир зиянкәшликкә учрап, 1982-йилғичә, түрмә-сүргүнләрдә азап чәккән. 1982-Йили у ақлинип чиқип, барлиқ имтиязлири әйнигә кәлтүрүлгән. Шаир ғулҗа наһийәлик 1-оттура мәктәптә тил-әдәбият пәнлириниң муәллими вә мәктәп мудириниң орунбасари болуп ишлигән. Муһәммәтҗан рашидин 1958-йилдин башлап әдәбий иҗадийәт билән шуғулланған. Униң көплигән әсәрлири, мақалилири ахирқи вақитларғичә гезит-журналларда давамлиқ елан қилинип кәлгән. Униң "каккук гүли", "йиллар изи", "ана йәр қәсидиси", "өмүр илһамлири", "муһәббәтму улуқ бир китаб", "яхшиларға нахшилар тола" қатарлиқ шеир топламлири вә "тенигән көңүл" намлиқ һекайә, повест вә әслимиләр топлими нәшир қилинған.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт