Йәрлик сақчиханилар: «турпан каризлириниң 90 пирсәнттин көпрәки қуруп кәтти!»

Мухбиримиз қутлан
2017-04-19
Share
turpan-kariz-karez.jpg Турпандики йәр асти кариздин көрүнүш.
Social Media

Хитай һөкүмити йеқинда «су иншаати арқилиқ шинҗаңни гүлләндүрүш» чоң қурулушини рәсмий башлиғанлиқини, 2017-йилида уйғур аптоном райониниң су қурулуши саһәсигә җәмий 36 милярд йүән мәбләғ салидиғанлиқини елан қилған.

Турпан шәһәрлик һөкүмәтму дуня банкиси тәминлигән зор мәбләғдин пайдилинип, турпан ойманлиқидики каризларни қоғдаш вә су теҗәш түрини мувәппәқийәтлик тамамлиғанлиқини билдүргән.

Ундақта, турпан каризлири растинла қоғдап қелиндиму? каризларниң һазирқи һәқиқий әһвали зади қандақ?

Биз бу һәқтә турпандики йәрлик даириләрдин мәлумат елишқа тириштуқ. Радийомиз зияритини қобул қилған турпан вилайитидики 4 сақчиханиниң һәммиси бирдәк турпан каризлириниң асасий җәһәттин қуруп кетиш гирдабиға йүзләнгәнликини дәлиллиди.

Чатқал йезиси турпан бостанлиқиниң җәнубий гирвикигә җайлашқан бир чоң йеза. Уйғур аптоном районлуқ кариз илмий җәмийитиниң статистикисиға қариғанда, чатқал йезиси турпан вилайити бойичә каризларниң сани әң көп бир йеза икән. Һалбуки, чатқал йезилиқ сақчиханиниң бир нәпәр нөвәтчи хадими зияритимиз җәрянида чатқал йезисида нөвәттә су чиқидиған каризларниң 10 ға йәтмәйдиғанлиқини ашкарилиди.

Униң билдүрүшичә, чатқал йезисиниң йәр йүзи төвән болғачқа илгири 20-25 метир чоңқурлуқтин су чиққан болса, бүгүнки күндә буровай арқилиқ қезилидиған токлуқ қудуқлар 100 метирдин 180 метир чоңқурлуққичә қезилидикән. Токлуқ қудуқларниң көпийишигә әгишип, йеза тәвәсидә илгири өмүчүк торидәк торлашқан каризлар бир-бирләп қуруп, нөвәттә һәр бир кәнттә су чиқидиған каризлар сани шиддәт билән азийип кәткән икән.

Пичан наһийәсиниң чиқтим йезиси илгири пүтүнләй дегүдәк кариз сүйи билән суғирилидиған йеза болсиму, әмма йеқинқи мәзгилләрдә каризлар қуруп, пүткүл йеза тәвәсидә 5-6 дәкла кариз қалған икән. Чиқтим йезилиқ сақчиханиниң бир нәпәр нөвәтчи хадими илгири он нәччә метирдин су чиқидиған қудуқларниң нөвәттә су йүзи шиддәт билән төвәнләп 100 метирға чүшүп кәткәнликини, бурунқи каризға тайинидиған ичимлик су вә суғуруш тарихиниң ахирлашқанлиқини илгири сүрди.

Турпан шәһириниң астана вә қарағоҗа йезилири илгири кариз сүйигә тайинип яшнап кәлгән қәдимий юртлар болсиму, лекин йеқинқи нәччә он йил ичидә бу йәрдики каризларниң тиниқи қурушқа башлиған.

Қарағоҗа сақчиханисиниң бир нәпәр нөвәтчи сақчиси һазир қарағоҗа тәвәсидә су чиқидиған кариздин бириму қалмиғанлиқини, астана тәвәсидә бирқанчә каризлар һелиһәм ишлитиливатқан болсиму, лекин уларниң сүйиниң күндин-күнгә азийип кәткәнликини билдүрди.

У мундақ деди: «турпан шәһәрлик һөкүмәт билән астана йезилиқ һөкүмәт бу йәрдики каризларни қоғдап қелиш үчүн токлуқ буровай қудуқларға чәклимә қойди. Һәтта қудуқларға су саити бекитти, илгирики еқитип суғурушни темитип суғурушқа өзгәртти. Шундақ болсиму, йәр асти сүйиниң йүзи шиддәт билән чөкүп кәткәчкә каризларни қутулдуруп қелишта көрүнәрлик нәтиҗә һасил қилалмиди.»

У йәнә мундақ деди: «1950-йилларда сиз материялларда көргиниңиздәк турпан ойманлиқида бир миң нәччә йүз кариз бар болған болса, уларниң мутләқ көп қисми қуруп, һазир рәсмий су чиқидиған кариздин 20-30 қалған болса керәк. Әң көп болғандиму мениңчә һазир турпан тәвәсидә су ақидиған каризларниң сани 50 тин ашмайду.»

Турпанниң айдиңкөл райони деңиз йүзидин 155 метир төвән болуп, турпан ойманлиқиниң киндики һесаблиниду. Илгири турпан каризлириниң иккинчи чоң бөшүки һесабланған бу юртта бүгүн каризларниң сани бармақ билән саниғудәк дәриҗигә чүшүп қалған.

Айдиңкөл йезилиқ сақчиханиниң бир нәпәр нөвәтчи сақчиси өзиниң айдиңкөлдә туғулуп чоң болғанлиқини, кичикидә пүтүн йезиға тордәк тарқалған каризларниң йеқинқи йилларда қурушқа йүзлинип, бүгүнки күндә 90 пирсәнттин көпрәк каризниң сусиз азгалға айланғанлиқини билдүрди.

У мундақ деди: «һазир айдиңкөлниң мәһәллиридә ичимлик су үчүн ишлитилидиған кариздин бириму қалмиди. Деһқанчилиқта суғуруш үчүн ишлитилидиған каризлардин һәр бир кәнттә бирқанчиси қалған болсиму, әмма уларниң әһвалиму йилдин-йилға начарлишип бармақта.»

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.