Jéffréy keyn: "'mukemmel saqchi döliti' diki kishiler ya külmeydu ya yighlimaydu"

Muxbirimiz nur'iman
2021-06-30
Share
Jéffréy keyn: Amérikaliq zhurnalist we yazghuchi jéffréy keyn yéngidin neshrdin chiqqan "Mukemmel saqchi döliti" namliq kitabining imza qoyush pa'aliyitide. 2021-Yili 28-iyun, washin'gton.
Photo: RFA

Amérikaliq zhurnalist we yazghuchi jéffréy keynning yéngidin neshrdin chiqqan "Mukemmel saqchi döliti" namliq kitabining imza qoyush pa'aliyiti 28-iyun küni kechte amérikaning paytexti washin'gitondiki dolan Uyghur réstoranida ötküzüldi.

Imza qoyush pa'aliyitige qatnashqanlar qatarida yazghuchilar, zhurnalistlar, aqillar ambirining tetqiqatchiliri we munasiwetlik hökümet xadimlirimu bar bolup, texminen yüzdin artuq kishi ishtirak qildi.

Jéffréy keyn ependining bildürüshiche, "Mukemmel saqchi döliti" namliq bu kitab aptorning 2009-yilidin 2017-yilighiche qeshqerge üch qétim barghanda öz közi bilen körgenliri, biwaste paranglishish imkaniyitige érishken kishilerning bayanliri we xitay hökümitining biwaste tehdit silishi bilen ishpiyonluq qilishqa mejbur qalghan Uyghur yigitning sergüzeshtliri asasida yézilghan iken.

Dolan Uyghur risto'anining xojayini xemit kirim ependining éytishiche, jéffréy keyn ependi uyghular heqqide yézilghan bu kitabni tonushturush pa'aliyitige qatnashqanlargha yoqilish xewpige duch kéliwatqan bir milletni tonush pursiti yaritish üchün bir aydin biri pilan tüzgen iken.

Pilan boyiche pa'aliyet washin'giton waqti chüshtin kéyin sa'et altide Uyghur muzikisi bilen bashlandi. Kelgen méhmanlar Uyghurche éytilghan naxshilarni anglighach dolan Uyghur réstorani teyyarlighan mezzilik Uyghur ta'amliridin hozurlandi. Andin jéffréy keyn ependi özinng "Mukemmel saqchi döliti" namliq kitabida yézilghan weqelerning arqa körünüshini, özi qeshqerde körgen "Mukemmel" nazaret qilish sistémisining qeshqerdiki kishilerni qandaq haletke kirgüzüp qoyghanliqini anglatti. Tonushturushtin kéyin pa'aliyetke qatnashqanlardin kelgen su'allargha jawab berdi.

Jéffréy keyn ependi sha'ir tahir hamut izgil we xarward uniwérsitéti nérwa ilmi tejribixanisining diréktori we tetqiqatchisi munewwer abdullahni shé'ir oqup bérishke alahide teklip qilghan. Sha'ir tahir hamut izgil ependi özining ikki parche shé'irini Uyghurche diklamatsiye qildi. Arqidin munewwer abdullah shiwétisiyede turushluq sha'ir abdushükür muhemmetning bir parche shé'irini we özining in'gliz tilida yazghan ikki parche shé'irini oqup ötti.

Kelgen méhmanlar söhbetlishish jeryanida Uyghur ta'amlirining özgiche temi, muzikiliridiki sirliq mung we Uyghur tilining lirikiliqidin bu milletning nahayiti uzun tarixqa we medeniyetke ige ikenlikini körüwélishqa bolidighanliqini tilgha élishti.

Biz imza qoyush pa'aliyiti axirlashqandin kéyin, jéffréy keyn ependi bilen kitabi heqqide ayrim söhbet ötküzduq. U kitabi heqqide mundaq dédi: "Men axirqi qétim 2017-yili dékabirda qeshqerge barghan idim. Ashu chaghlar bilginingizdek, ehwal eng éghirlashqan waqitlar idi. Qeshqerde méning körginim hemme yerde saqchi, hemme bulung-puchqaqta kaméra. Eng qorqunchluq tragédiye bolsa ashu shara'itta yashawatqan kishilerning rohi haliti. Ularning közliride nur yoq. Ular ya külmeydu ya yighlimaydu. Xitayning ulargha qiliwatqini ulargha özlirining kimlikini untuldurush idi. Shunisi éniqki, ular özlirining heqiqiy kimlikini xitay kompartiyesini 'razi qilish' wezipisining astigha basturup qoyushqa mejbur idi. Men kitabimda mana mushu ehwallarning qandaq shekillen'genliki we dawamlishiwatqanliqini yorutushqa tirishtim."

U yene mundaq dédi: "Bu kitab peqetla siyaset, yoqiri bésimliq basturush, wehshiylik we irqiy qirghinchiliq heqqidila emes, belki téximu muhimi ashundaq qattiq nazaret astidiki kishilerning rohi dunyasining qandaq özgiriwatqanliqini gewdilendürüshni özining asasliq nuqtisi qilghan."

Jéffréy keyn ependi asasliqi rijim astidiki dölet we rayonlarni tekshürüsh obéykti qilghan bolup, u shimaliy koriyegimu barghan iken. U piyungyanggha barghanda, xuddi zaman chaqi keynige aylinip 1930-yillardiki shu'arlarni towlawatqan kishiler arisigha kérip qalghandek hés qilghanliqni éytip ötte'i. U özining bu kechürmishlirini qeshqerge barghanda körgenliri bilen sélishturup, mundaq dédi: "Siz qeshqerge barghanda xuddi 30 yildin kéyinki kelgüsi réjim astidiki döletning qandaq bolidighanliqini körgendek bolisiz. Bu yerde yuqiri téxnikaliq basturushning derijisi her qandaq bir yerdikidin nechche hesse yuqiri. Bu xil ehwal nöwette Uyghurlargha néme ishlarning yüz bériwatqanliqi heqqide ademni qorqunchqa saldu."

Aptor mezkur kitabni yézish jeryanida 168 kishini ziyaret qilghan bolup, kitabta xitayning nazaret sistémisini qurush programmisigha qatnashqan bir sabiq éléktron téxnik xizmetchisining, ilgiri xitaylar üchün jasusluq qilishqa mejburlan'ghan bir yashning we kitab oqushni yaxshi köridighan addiy bir qizning hékayisi asasiy liniye qilin'ghan.

Jéffréy keyn ependi axirida mundaq dédi: "U yerde natsistlar qilghan'gha oxshash toplap öltürüsh, gaz öyige solap öltürüsh yüz bermigini bilen, pütün bir millet ich-ichidin weyran qiliniwatidu. Ularning jénini almighan bilen ularning mewjutluqini, kimlikini bildüridighan barliq en'enilirini yoqitiwatidu. Men Uyghurlarni qoghdap qilish üchün qolumdin kélishiche tirishimen. Chünki bügün Uyghurlarning béshigha kelgen bu kün kéyin bashqa insanlarning béshighimu kélishi mumkin. Shunga bu peqet Uyghurlarningla emes, belki pütkül insaniyetning mesilisidur."

Dolan Uyghur réstoranida orunlashturulghan bu pa'aliyet nahayiti menilik ötküzüldi. Réstoranning témigha ésilghan ressam ghazi ehmet sizghan "Muqam" namliq resimning gilem nusxisi, türlük doppilar, rawap, ghijek qatarliq sazlar pa'aliyetke qatnashqan yazghuchilar we zhurnalistlarning diqqitini tartti. Ular Uyghurlarning nöwettiki weziyiti heqqide jéffréy keyn ependi bilen ayrim ayrim söhbetleshti.

Dolan Uyghur réstoranining xojayini xemit kirim ependi ziyaritimizni qobul qilip mundaq dédi: "Millitimning béshigha kelgen zulumni toxtitish yolida özümning bir kishilik mejburiyitimni ada qiliwatimen."

"Mukemmel saqchi döliti" namliq kitab 29-iyun künidin bashlap resmiy bazargha sélin'ghan bolup, oqurmenler kitabni neshr qilghan "Ammiwi ishlar" neshriyatining tor bétidin sétiwalalaydiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet