Анализчилар: “террорлуққа қарши туруш қануни” ни уйғурларниң қаршилиқини бастурушни мәқсәт қилған”

Мухбиримиз меһрибан
2016.08.01
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
xitay-saqchi-uyghur-qizi-chong-bazar.jpg Хитай қораллиқ күчлириниң хәлқаралиқ чоң базар әтрапида коча чарлаватқан көрүнүши. 2009-Йили 14-июл, үрүмчи.
AFP

Хитайниң һөкүмәт хәвәрлиридә, уйғур аптоном районлуқ хәлқ қурултийиниң 29-июл күни “террорлуққа қарши туруш қанунини йолға қоюш чариси”ни мақуллиғанлиқи хәвәр қилинди. Чәтәлләрдики хитай вәзийәт анализчилири вә уйғур паалийәтчилиридин нюйорк шәһиридики профессор шия миң әпәнди вә америка уйғур бирликиниң рәиси елшат һәсән әпәндиләр өз қаришини оттуриға қоюп “ғәрб демократик дөләтлиридә террорлуққа қарши кәйпият күчәйгән бир мәзгилидә, хитайда 2016-йил йеңи йил һарписида мақуллинип болған “террорлуққа қарши туруш қануни”ниң, уйғур дияридики әмәлий иҗра лайиһәсиниң елан қилиниши , даириләрниң уйғурларниң һөкүмәткә болған наразилиқ һәрикәтлирини террорлуқ қалпиқи билән бастурушни мәқсәт қилғанлиқ” дәп тәкитлиди.

Хитайниң һөкүмәт таратқулиридин җуңго хәвәрләр тори, шинҗаң хәвәрлири вә тәңритағ ториниң 29-30-июлдики һөкүмәт хәвәрлиридә ,“террорлуққа қарши туруш қанунини йолға қоюш чариси”ниң хәлқ қурултийи омумий йиғинда мақулланғанлиқи елан қилинған.

Тәңри тағ ториниң хәвәр қилишичә, уйғур аптоном районлуқ хәлқ қурултийиниң мәзкур қанун чарисини қобул қилиш музакирә йиғинда қурултайниң мәлум бир вәкили сөз қилип, көпчиликниң омумий йүзлүки һалда мәзкур қанун чарисиниң тәйярлиниш җәрянида даимий комитет әзалири вә һәр тәрәпниң пикрини қобул қилғанлиқи, униң аптоном районниң террорчилиққа қарши вә муқимлиқ хизмитиниң әмәлийитигә бир қәдәр яхши бирләштүрүлгәнлики һәм уйғур райониниң нөвәттики террорлуққа қарши хизмәтлириниң еһтияҗиға мас кәлтүрүлгәнликини билдүргән.

Мәзкур “қанун чариси” елан қилинғандин кейин, даириләрниң немә үчүн мәзкур қарар лайиһәсини хәлқарада террорлуқ һуҗумлириға қарита әйибләш кәйпияти күчәйгән мәзгилдә вә уйғурларға қаритилған баштуруш сиясити чәтәлләрдики уйғур тәшкилатлири , кишилик һоқуқ тәшкилатлири тәрипидин тәнқидкә учраватқан мәзгилдә елан қилиши диққәт қозғиди.

Америкидики хитай вәзийәт анализчилиридин нюйорк университетиниң сиясий пәнләр профессори доктор шия миң әпәнди вә америка уйғур бирләшмисиниң рәиси елшат һәсән әпәндиләр бу һәқтә өз қаришини оттуриға қойди.

Шия миң әпәнди хитай һөкүмәт даирилириниң немә үчүн уйғур диярида мәзкур қанунниң иҗра лайиһәсини елан қилишиниң сәвәби һәққидә тохтилип,“бу йил йеңи йил һарписида хитай хәлқ қурултийи аталмиш террорлуққа қарши туруш қанунини елан қилғандила , хәлқарада бу қанун хитайдики ғәрб карханилириниң техника вә сода мәхпийәтликигә дәхли-тәруз қилиду дәп тәнқидләнгән иди. Мәзкур қанунниң иҗра лайиһәсиниң уйғур райони даирилири тәрипидин елан қилиниши хитай һөкүмитиниң уйғурларниң һөкүмәткә болған наразилиқи сәвәбидин қозғалған һәрқандақ қаршилиқини террорлуқ қалпиқи билән бастурушқа урунғанлиқиниң бешарити дейишкә болиду” деди.

Шия миң әпәнди хитай һөкүмити бу йил йеңи йил һарписида “террорлуққа қарши туруш” қанунини елан қилғандила чәтәлләрдики кишилик һоқуқ органлири вә бәзи ғәрб демократик дөләтлириниң тәнқидигә учриғанлиқини билдүрүп мундақ деди:“мәзкур қанунниң хитай һөкүмитиниң террорлуқни баһанә қилип, уйғурларни техиму қаттиқ бастурушни мәқсәт қилғанлиқи хәлқарада тәкитлинип келиватиду. Хәлқарада хитай һөкүмитидин уйғурларни бастурушни нишан қилған мәзкур қанун лайиһәсигә түзитиш киргүзүш һәтта пүтүнләй бикар қилиш тәләп қилиниватқан бир мәзгилдә, уйғур аптоном районлуқ һөкүмәт намида мәзкур қанунниң әмәлий иҗра лайиһәсиниң елан қилиниши хитай һөкүмитиниң ғәрб дөләтлиридә йеқиндин буян көпийиватқан террорлуқ һуҗумлири вә буниңға болған наразилиқ кәйпиятидин пайдилинип, уйғурларниң хитай һөкүмитиниң сияситигә болған һәрқандақ наразилиқ һәрикити, һәтта һөкүмәтниң уйғурларға қаратқан сияситигә нисбәтән наразилиқ пикир еқимлириниму террор категорийәсигә киргүзүп бастурушни қанунлаштурушни мәқсәт қилғанлиқини көрсәтмәктә.”

Америка уйғур бирликиниң рәиси елшат һәсән әпәнди хитай һөкүмәт даирилири қарардин өткүзүлгәнликини елан қилған аталмиш “уйғур аптоном районида террорлуққа қарши туруш қанунини йолға қоюш чариси”дики бәлгилимиләрниң конкрет мәзмунлири һазирчә хитай таратқулирида елан қилинмиған болсиму, әмма даириләрниң хитайда бултур 12-айниң ахири мақулланған террорлуққа қарши туруш қануниниң уйғур диярида әмәлий иҗра қилиш лайиһәсини елан қилиши, уйғурларниң һөкүмәткә болған наразилиқи сәвәбидин қозғалған қаршилиқ һәрикәтләрдин башқа, хитай һөкүмитиниң миллий вә диний сияситигә болған наразилиқ пикир еқими, һәтта ислам диниға етиқад қилидиған мусулман таиписи болған уйғурларниң нормал диний етиқад паалийәтлириниму диний әсәбийлик, террорлуқ идийилири дегәндәк йоған қалпақларни кийдүрүп , уйғурларни нишанлиқ бастурушни мәқсәт қилғанлиқини тәкитлиди.

Елшат әпәнди йәнә, нөвәттә хитайда уйғурларға қарита кәмситиш сиясити йүргүзүлүватқанлиқини тәкитләп, бирнәччә күндин буян үндидар, фейсбок, твитер қатарлиқ иҗтимаий таратқуларда тарқалған “хаңҗуда 20 дөләт башлиқлири йиғини ечилиш һарписида қаттиқ бихәтәрлик тәдбирлири елип берилидиғанлиқи елан қилинип, мәзкур еланда хитай пуқралиридин уйғурларни көргән һаман сақчи орунлириға хәвәр қилса, шу кишиниң уйғурлуқи дәлилләнсә паш қилғучиға 500 сом мукапат берилидиғанлиқи” һәққидики уқтурушни нәқил елип, мәзкур уқтуруш мәзмуниниң 30-40-йиллардики гетлер германийәсиниң йәһудиларға қаратқан ирқий кәмситиш вә бастуруш сияситини әслитидиғабнлиқини билдүрди.

Елшат әпәнди хитай һөкүмәт даирилириниң илгири “миллий бөлгүнчи”, “үч хил күчләр” қатарлиқ қалпақларни кийдүрүп бастуруп келиватқан уйғурларниң наразилиқ һәрикәтлири вә хитай һөкүмитигә болған наразилиқ пикир еқимини 11-сентәбир вәқәсидин кейин аталмиш“террорлуқ” қалпиқи билән бастурушқа урунуватқан болсиму, әмма хитай һөкүмитиниң бу қилмишлири ғәрб демократик дөләт һөкүмәтлири тәрипидин “террор баһанисидә уйғурларни бастуруш” дәп тәнқидлинип келиватқанлиқини тәкитләп, хитай һөкүмитиниң бу қетим хәлқарадики террорлуқ һуҗумлири көпәйгән вә террорлуққа қарши кәйпият күчәйгән мәзгилдә елан қилған аталмиш “террорлуққа қарши туруш қанунини йолға қоюш чариси”ни уйғур дияри һөкүмити намида елан қилишиниңму һечқандақ үнүми болмайдиғанлиқини билдүрди.

Зияритимиз ахирида елшат әпәнди йәнә, чәтәлләрдики уйғур тәшкилатлири вә кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң хитай һөкүмитиниң уйғурларға қарита йүргүзүватқан бастуруш сияситиниң һәқиқий маһийитини ғәрб дунясиға ечип беришиниң толиму зөрүрлүкини тәкитләп, уйғур тәшкилатлири вә уйғур паалийәтчилириниң бу мәсилигә җиддий қариши керәкликини билдүрди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.