Мәркизий асияда корона вируси вәзийити начарлашмақта

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2020.07.17
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
qazaqistan-virus-qutquzush.jpg Теббий хадимлар корона вирус юқум гумандари бир аял билән балисиға ярдәм қилип, уларни қутқузуш машинисиға чиқириватқан көрүнүш. 2020-Йили 19-март, алмута.
AP

Мәркизий асияниң истратегийәлик әһмийити җәһәттин америка, хитай вә русийә охшаш көплигән алдинқи қатарлиқ мәмликәтләрниң диққитини өзигә җәлп қилидиған район икәнлики мәлум. Кейинки вақитларда дуняға тарқалған корона вируси кесилиниң болупму мәркизий асия дөләтлиридә күчийип, бу дөләтләрниң иҗтимаий, иқтисадий, һәтта сиясий әһвалиға қаттиқ тәсир қиливатқанлиқи оттуриға қоюлмақта. Болупму корона вирусиниң күчийиши билән бу мәмликәтләрдә қоллиниливатқан чариләр вә бу чариләрниң ақивәтлири көплигән аммиви ахбарат васитилириниң, сәһийә тәшкилатлириниң, мутәхәссисләрниң бир-биригә охшимиған баһалашлирини, қарашлирини, пикир-тәклиплирини кәлтүрүп чиқармақта.

Игилинишичә, мәркизий асияда корона вирусиниң тарқилиш даириси вә күчийиши җәһәттин алдинқи орунға чиққан қазақистандики әйни вәзийәт һәққидә бәз-муназириләр давам қилмақтикән. Ахирқи мәлуматларға қариғанда, хитай әлчиханиси өз тори арқилиқ қазақистанда намәлум өпкә яллуғи йәни “пневмонийә” ниң әвҗ елип, униң болупму қазақистандики хитай пуқралириниң һаяти үчүн хәвп туғдуруватқанлиқи тоғрилиқ учурларни тарқитиши қазақистан сәһийә министирлиқиниң диққитини җәлп қилғаниди һәм бу ахбаратниң һәқиқәткә мас кәлмәйдиғанлиқини тәнқид қилғаниди.

“пәрғанә ру” ахбарат агентлиқи елан қилған “мәркизий асия әллиридики корона вируси” намлиқ мақалида ейтилишичә, хитай әлчиханисиниң қазақистанда йеңи пневмонийә, йәни өпкә яллуғи кесилиниң тепилғанлиқи тоғрилиқ билдүрүши гунаһни “ағриқ баштин сақ башқа йөткәш” дәп қарилип, хитай хәлқара җамаәтчилик тәрипидин қаттиқ тәнқидкә учриған. Йәни, хитай корона вирусиниң мәнбәси болупла қалмай, һәтта бу һәқтики учурларни дунядин йошурғаниди.

“йевро-азия екисперт” тор журналида елан қилинған “қазақистанда корона вируси әң көп тарқалған районлар бәлгиләнди” мавзулуқ мақалида дейилишичә, бир һәптиниң ичидила қазақистанда корона вируси билән юқумланғанлар сани 6-7 пирсәнт өскән. Мақалидин мәлум болушичә, қазақистанда 16-июлға қәдәр юқумланғанлар сани 65миң 188, сақайғанлар 39миң 066, өлгәнләр 375 адәмни тәшкил қилғаникән. Ахирқи мәлуматлар бойичә қазақистанниң нопуси 19 милйонға йеқин икән.

Радийомиз зияритини қобул қилған вирус илми мутәхәссиси, академик мәсимҗан веләмоф мәмликәт рәһбәрлики тәрипидин өз вақтида дәсләптә пәвқуладдә һаләт, андин карантин тәртипи киргүзүлгәнликини оттуриға қоюп, мундақ деди: “шуниң арқисида ағриқ чоң даиридә тарқалмиди. язниң келиши билән карантин ечилип, хәлқму өз ишлири билән бәнд болди. Бирақ асасән маскиларниму дурус пайдиланмаслиқ, қоллирини һәр қандақ дорилар билән дурус тазилимаслиқ, шундақла хәлқ арилишип кетип, ағриқ сани көпийип кәтти. Һазир өпкә ағриқиниң бир түригә охшаш корона вируси тарқалмақта. Русийәдин кәлгәнләр бу корона вирусиниң башқа түри дәватиду. Бу җәһәттә уйғурларниң җумһурийәтлик мәдәнийәт мәркизидиму чоң ишлар йүргүзүлүватиду. Уйғурлар арисида чоң паалийәтләрни өткүзмәслик, нәзир-чирағларни өз қаидисидә өткүзүш қариливатиду. Уйғур хәлқиму корона вирусиниң чоң даиридә тарқалмаслиқиға өз үлүшини қошуватиду.”

Мәсимҗан веләмофниң ейтишичә, йеқинда қазақистанда икки маска ишләп чиқириш завути ишқа қошулғаникән. Шундақла вирусқа қарши дора-дәрмәкләрни ишләп чиқириш, кесәлни ениқлаш йоллирини ойлап чиқиш, башқиму кесәлни тохтитиш ишлири елип бериливатқаникән.

Мәркизий асияда корона вируси билән юқумланғанлар сани тезликтә көпийиватқан мәмликәтләрниң йәнә бири 6 йерим милйон аһалиси бар қирғизистан болуп, корона вируси билән юқумланғанлар сани бу әлдә 10 миңдин ешип кәткән.

“власт” тор гезитидә берилгән “қирғизистанда корона вируси вәқәлириниң сани 10 миңдин ешип кәтти” намлиқ мақалида көрситилишичә, қирғизистан ағриқлар сани бойичә һазир дуняда 70-орунда туридикән. Қирғизистандиму худди қазақистандикидәк пневмонийә билән ағриғанлар сани көп болуп, қирғизистанлиқ дохтурлар вә даириләрниң көрситишичә, пневмонийә билән ағриғанларниң 95 пирсәнтигә корона вируси сәвәб болғаникән. Кесәл башлинип, бүгүнгә қәдәр қирғизистанда корона вирусидин 132, пневмонийәдин 423 адәм өлгән.

Қирғизистан пайтәхти бишкәк шәһиридә туридиған сиясәтшунас рәһим һапизоф әпәндиниң ейтишичә, мәмликәтниң болупму бишкәк, ош, җалал-абад вә башқиму шәһәр вә вилайәтләрдә корона вирусиниң тунҗи басқучи йәниму давам қилмақтикән. У мундақ деди: “мушу мунасивәт билән ағриқ кишиләрни ағриқханиларға ятқузуш мәсилиси техиму кәскинләшмәктә. Бишкәк шәһириниң кичик сода мәркәзлири вә айрим базарлар һазир карантинда. Көплигән ашхана-ресторанларму авғуст ейиғичә йепилди. Уйғур җамаәтчилики ичидиму көп өлүмләр болди. Корона вируси қирғизистан иқтисадиғиму көп зиян йәткүзмәктә.”

Рәһим һапизоф йәнә әлдә шәкилләнгән җиддий вәзийәт мунасивити билән мәмликәт президенти сооронбай җийенбекофниң хәлққә мураҗиәт қилип, корона вирусиға қарши турушта иттипақ болушқа, бир-биригә ярдәм көрситишкә чақирғанлиқини, болупму сәһийә хадимлириниң әмгәклирини алаһидә тәкитлигәнликини билдүрди.

Корона вируси бара-бара күчийиватқан бу райондики йәнә бир җумһурийәт, 34 милйон аһалиси бар өзбекистан болуп, “спутник” ахбарат агентлиқиниң хәвиригә қариғанда, мәмликәттә корона вируси билән юқумланғанлар сани 16-июлға қәдәр 15 миңға йәткән. Бир күнниң ичидила кесәлләр сани 525 адәмгә көпәйгән болуп, омумән 57миң 5 00 адәм өз өйлиридә карантинда, 21 миң 700 адәм теббий көзитиштә икән.

Радийомиз зияритини қобул қилған өзбекистан пайтәхти ташкәнт шәһәрлик уйғур мәдәнийәт мәркизиниң рәиси алимҗан зайетоф әпәнди мундақ деди: “бу ағриққа қарши дора ишләп чиқилмиди. Бирақ көплигән дохтурлиримиз, алимлиримиз шу ағриқни тохтитиш үчүн һәрикәт қиливатиду. Хәлқимизниң саламәтликини ойлап, өзбекистан рәһбири наһайити көп күч чиқарди. Хәлққә дөләт тәрипидин көплигән ярдәмләр берилди. Ағриқниң алдини елиш үчүн 1-авғустқичә карантин елан қилинди.”

“пәрғанә ру” ахбарат агентлиқиниң мәлуматлириға қариғанда, 10 милйонға йеқин аһалиси бар таҗикистандики корона вируси вәзийити қошна дөләтләрдин пәрқлинидикән. Бир һәптә илгири юқумланғанлар сани 6миң 500 дин ашқан болуп, 2020-йилиниң биринчи йеримида омумий юқумланғанлар сани 11 пирсәнт өскән. Мәмликәтниң әдлийә министирлиқиниң рәһбири өлгәнләр санини пәқәт корона вируси биләнла әмәс, бәлки башқа кесәлләр биләнму бағлиған. Буниңдин ташқири, мәмликәт президенти әлдә юқумлуқ кесәлләрни, шу җүмлидин корона вирусини тарқатқанлиқи үчүн 2 йилдин 5 йилғичә қамақ җазаси беришни бәлгилигән. Мубада уларниң сәвәбидин адәм саламәтликигә чоң зиян кәлтүрүлсә, қамақ җазаси 5 йилдин 10 йилғичә узартилидикән.

Йәнә шу “пәрғанә ру” агентлиқида елан қилинған “түркмәнистанда техила ковид-19 билән ағриған бирму адәм һесабқа елинмиди” намлиқ мақалидин мәлум болушичә, мәркизий асиядики йепиқ мәмликәт сүпитидә қарилип келиватқан түркмәнистан йеқинда дуня сәһийә тәшкилатиниң диққитини җәлп қилған. Мәзкур тәшкилатниң вәкилләр гурупписиниң рәһбири катрин смолвудниң билдүрүшичә, бу гуруппа түркмәнистанниң юқири дәриҗилик әмәлдарлири вә әлниң сәһийә вәкиллири билән учришиши бәлгилигән болуп, корона вирусиниң бу дөләткә кирип келишиниң алдини елиш мәсилилирини муһакимә қилиш пиланланғаникән. Әмма мәмликәт президенти гурбангули бердимухамедоф вәкилләр келишниң алдида барлиқ һөкүмәт әзалирини дәм елишқа қоювәткән, кейинрәк өзиму дәм елишқа кәткән.

Вилям бар мундақ дегән: “гогол, микрософт, алма қатарлиқ ширкәтләр хитай компартийәси билән бәкму һәмкарлашқуси барлиқини намаян қилип кәлди. Һолливодму уларниң бесимиға баш егип, хитай компартийәсигә яхшичақ болуш үчүн өзиниң кинолириниму тәкшүрүштин өткүзидиған болди”.

У америка ширкәтлириниң ғайәт зор хитай базириға кириш үчүн һәр қандақ тәдбир қоллинишқа рази икәнликини әйбләп: “хитай компартийәси нәччә он йиллиқ, нәччә йүз йиллиқ пилан түзиду, һалбуки, биз пәқәт пәсиллик кирим доклатиға көңүл бөлимиз. Америкадики чоң техника ширкәтлири өзлирини хитайниң тәсир күчигә хизмәт қилидиған печкиларға айландуруп қойди,” дегән.

У алма ширкити һәққидә тохтилип: “алма ширкити хитай һөкүмитиниң сиңип киришини тосуймән дегән болса, хитай базирида сетилмиған болатти; демәк, америка техника ширкәтлири қош өлчәм қоллиниватиду,” дегән.

Униң билдүрүшичә, хитай һөкүмити шяңгаңда “дөләт хәвпсизлики қануни” ни йолға қойғандин кейин фейсбок, гогол, тивиттер, линкедин қатарлиқ ширкәтләр хитай һөкүмитигә абонтларниң санлиқ мәлуматлирини тәминләп бәрмәйдиғанлиқини елан қилған. У бу ширкәтләрни тәқдирләп: “әгәр улар бир сәптә мәһкәм туралиса, башқа америка ширкәтлириниң хитай компартийәсиниң чириклики вә мустәбит һөкүмранлиқиға тақабил турушта яхши үлгә болуп берәләйду,” дегән.

Вилям барниң юқириқидәк әйибләшлири президент трамп һөкүмити 11-айдики сайламда ғәлибә қазиниш үчүн һәрикәт башлиғандин буян хитайға қилған әң йеңи һуҗуми һесаблинидикән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт