“Qet'iy mexpiy” höjjetlerdiki Uyghurlargha da'ir basturush körsetmiliri (2)

Muxbirimiz eziz
2022.06.09
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
“Qet'iy mexpiy” höjjetlerdiki Uyghurlargha da'ir basturush körsetmiliri (2) “Kommunizm qurbanliri xatire fondi” ning tetqiqatchisi adriyan zénz(Adrian Zenz) ependi ashkarilighan xitayning jaza lagérliri heqqidiki “Shinjang saqchi höjjetliri” diki süretlerning bir. 2022-Yili 24-may.
xinjiangpolicefiles.org

Yéqinda ashkara bolup ketken “Shinjang saqchi höjjetliri” namidiki toplamda xitay hökümranlar guruhining ichki qismidiki mexpiy söhbetlerning tékistke aylandurulghan nusxiliri bar bolup, buningda Uyghur diyaridiki qirghinchiliq we basturushni qandaq shekilde dawam qildurush we tamamlashqa da'ir bir qatar körsetmiler közge chéliqidu. “Qet'iy mexpiy” dep tamgha urulghan bu höjjetlerdiki körsetmiler xitay hökümitining nöwettiki qirghinchiliqining tolimu estayidilliq bilen pilanlan'ghanliqini, shuningdek pütkül Uyghur millitining “Düshmen” qatarida mu'amile qiliniwatqanliqini körsitidu.

“‛muqimliq we eminlik‚ bash nishani üchün zerbe bérish herkiti menggü boshap qalmaydu!”

Bu qétimqi saqchi höjjetliri arisida alahide közge chéliqidighan tékistlerning biri Uyghur aptonom rayonluq partkomning sabiq sékrétari chén chu'en'go 2018-yili 18-iyunda chaqirilghan yuquri derijilik kadirlar yighinida sözligen nutuq hésablinidu. Mezkur nutuq shu waqittiki xitay jama'et xewpsizlik ministirlikining ministiri jaw kéji Uyghur diyaridiki lagérlarni közdin kechürüp qaytqandin kéyin, herqaysi jaylardiki nahiye derijilik rehbiriy kadirlargha sözlen'gen bolup, uningda bundin kéyinki xizmetlerni qandaq dawam qildurush heqqide omumyüzlük körsetme bérilgen.

Chén chu'en'goning bu qétimqi sözide eng küchlük tekitlen'gen bir nuqta “Shi jinping bashchiliqidiki xitay kompartiyesining shinjangni idare qilish istratégiyesi” ni qandaq qilghanda emelge ashurush mesilisi idi. Chén chu'en'goning bildürishiche, xitay jama'et xewpsizliki ministiri jaw kéji bu qétimqi tekshürüshte shi jinpingning körsetmisi we teleplirini yetküzgen bolup, uningda “Shinjangdiki eng muhim we bash orundiki wezipe ijtima'iy muqimliq we uzun mezgillik eminlik ornitish” déyilgen. Buning üchün Uyghur diyaridiki hökümet sistémisi qandaq bedel tölinishidin qet'iynezer, shi jinpingning ashu teleplirini birinchi wezipe qatarida orunlishi shert bolghan. Shundaqla Uyghur diyaridiki siyasiy weziyetning muqim bolushi pütün memliket siyasiy weziyitining achquchi ikenliki, Uyghur diyaridiki milliy ishlepchiqirish omumiy qimmitining ashurulushi yaki iqtisadiy tereqqiyattiki “Qehrimanliq ülgisi” yaritishningmu ikkinchi yaki üchinchi orundiki wezipe ikenliki, yene kélip bu xil “Hemme bash nishan üchün” dégen yétekchi idiyening Uyghur diyaridki “Menggülük bash téma” ikenliki alahide eskertilgen.

Jaw kéji bu jehetlerdiki xizmetlerni közdin kechürgende “Qattiq zerbe bérish, ashqunluqni tügitish, tötni (yeni nesebini, yiltizini, menbesini we alaqisini) üzüp tashlash, kadirlarni her bir öyge orunlashturush, dölet tili ma'aripini yeslidin aliy mektepkiche omumlashturush, ‛terbiyelesh‚ arqiliq özgertish, birleshme urush supisi berpa qilish, bingtu'enni jenubqa kéngeytish qatarliq on türlük xizmet nahayiti yaxshi ishlen'gen. Bash sékrétarning ümidi toluq orunlan'ghan. Besh yilliq pilan mukemmel emelge ashqan” dep xulase chiqarghan. Chén chu'en'go bolsa bu heqte toxtilip: “Bu yil (yeni 2018-yili) mustehkemlesh yili. Biz bu tedbirlerni kelgüsi besh yilda ‛da'imlashturush‚ basquchigha yükseldürimiz. Ene shuningdin kéyin muqimliq emelge ashqan halettimu bu xil zerbe bérishni dawam qildurimiz. Men shinjangda on yil tursam buni bir minutmu boshashturmaymen. Shunga hushyarliqimizni qilchimu yoqatmastin yuqiridin töwen'giche buni qet'iy ijra qilimiz” dégen.

Chén chu'en'go mushu xil “Bahalash xulasisi” ni alahide tekitlesh arqiliq 2013-yili alliqachan ul sélin'ghan basturushning 2018-yiligha kelgende toluq “Ghelibe qilghan” liqini jakarlighan. Emma nöwettiki weziyette “Üch xil küchler”, “Shinjang musteqilchi küchliri” we “Pan türkizimchi we pan islamizimchi küchler” ning hélihem “Qutrawatqanliqi” ni eskertip mundaq dégen: “Biz hergizmu nöwettiki ghelibige qarapla hushyarliqimizni boshashturup qoysaq bolmaydu. Bizning bu kürishimiz hergizmu bölgünchi unsurlar oylighandek melum basquchqa barghanda toxtap qalmaydu. Bir qisim bölgünchiler hazirqi qattiq zerbe bérishte yoshuruniwélip, ilgirikidek weziyet sel yumshap qalsa yene bash kötürüshni xam xiyal qiliwatidu. Bu ularning uxlimay körgen chüshi. Bizning bu qattiq zerbe bérishimiz bundin kéyin bir minutmu boshap qalmaydu. Besh yilda muqimlashqan kürishimiz kéyinki besh yilda yenila qattiq zerbe bérish sheklide dawam qilidu”.

Derweqe, 2022-yilining otturisida andin tashqiy dunyagha melum bolghan “Shinjang saqchi höjjetliri” namidiki arxiplar ötken besh yildiki siyasiy basturushning heqiqeten chén chu'en'go éytqandek dawam qilghanliqini, bu halning bundin kéyinmu oxshashla dawam qilidighanliqini, lagirlarning we türmilerning meyli san yaki kölem jehettin bolsun dawamliq kéngiyip mangidighanliqini biwaste körsitip béridu.

Bu heqte söz bolghanda bu qétimqi “Shinjang saqchi höjjetliri” ning dunyagha melum bolushida wastichilik rolini oynighan shexs, washin'gton shehiridiki “Komunizim qurbanliri xatire fondi” ning tetqiqatchisi adryan zénz mundaq deydu:

“Bu delil-ispatlar shi jinpingning 2014-yilila shinjangdiki ‛terbyelesh merkezliri‚ ning qaysi yönilishke qarap méngishi heqqide biwaste körsetme bergenlikini hemde uninggha testiq salghanliqini éytip béridu. Shunga 2014-yilila tunji lagérlar qurulushqa bashlighan. Yene kélip xitayning jama'et xewpsizlik ministiri jaw kéji éniq qilip: ‛bash sékrétar shi jinping téximu köp lagérlar we saqchilar qoshuni berpa qilish, hazirqi lagérlarni ademge toshup ketkenliki üchün téximu kéngeytish, buninggha kéterlik xirajetni merkiziy hökümet toluq üstige élish heqqide körsetme berdi. Merkez bu jehettiki qiyinchiliqlardin xewerdar‚ dégen. Shundaq bolghanliqi üchün chén chu'en'go mahiyette peqet béyjing da'irilirining dégenlirini orunlighan, shular hawale qilghan sözlerni tekrarlap bergen, xalas. U hetta éniq qilip ‛5-iyul küni ürümchidiki saqchilar hangwaqtiliq qilip namayishchilargha oq chiqarmighan. Bu bekmu epsusluq bir ish‚ dégen. Uning qarishiche, lagérgha qamalghanlar ene shu xildiki qattiq kontrol qilish lazim bolghan, qéchishqa urunsa étiwétish zörür bolghan kishilerdur. Hazirqi bu melumatlardin qarighanda meyli chén chu'en'go bolsun yaki merkiziy hökümet bolsa özlirining mushu xildiki teshwiqatlirigha özliri ishinip qalghan. Bu jayda térorluq tehditi hemmila yerni qaplighan, shunga bixeterlikni boshashturmastin dawam qilishimiz lazim, dep qarighan.”

“Turghun almasning ölükini sotlaymiz!”

Xitay hökümiti nechche on yillap dawam qilghan siyasiy herket jeryanida weyran bolghan iqtisadiy sistémini halakettin saqlinip qélish üchün 1980-yillardin bashlap tedriji halda “Ishikni échiwétish” siyasitini ijra qilishqa bashlighan idi. Shuning bahanisida Uyghur diyarida qisqighine mezgil dawam qilghan nisbiy “Erkinlik” dewride bir qisim ziyalilar Uyghurlarning medeniyiti we tarixigha da'ir bir yürüsh eserlerni yaritishqa küch chiqarghan bolsa, yene bir qisim Uyghur kadirlar tedriji halda herqaysi memuriyet seplirige qobul qilinishqa bashlighanliqi melum. Ene shu xildiki kadirlarning bir qismi 2000-yillargha kelgende aliqachan herqaysi sistémilarda yuquri derijilik rehberlik orunlirigha chiqip bolghan idi. 2015-Yilidin bashlan'ghan siyasiy basturushta ashu xil Uyghur rehbiriy kadirlar “Xizmet” lirining netijisi qandaq bolushidin qet'inezer “Ikki yüzlimichi” dégen qalpaq kiydürülüp, hemmisi bir-birlep tutqun qilin'ghan. Yene kélip shunche chong délo hésablinidighan bu ishlarning köpinchisi jem'iyet üchün xéli uzun'ghiche qattiq “Sir” tutulghan.

Chén chu'en'go 2018-yili iyundiki sözide nuqtiliq qilip “Kompartiyedin ma'ash élip kompartiyedin minnetdar bolmaydighan” bir türküm rehbiri kadirlarning mewjutluqini alahide tekitligende Uyghur aptonom rayonluq edliye nazaritining sabiq naziri, Uyghur aptonom rayonluq siyasiy-qanun komitétining mu'awin sékrétari shirzat bawudunni alahide misal süpitide tilgha alghan. Uning bu heqtiki sözliride munu qurlar közge chéliqidu: “Lo dongchu'en (aptonom rayonluq intizam tekshürüsh komitéti we réwiziye komitétining mudiri) yéqinda tutqan shirzat (bawudun) weten'ge xa'inliq qilip düshmenning qoynigha özini atqan bir tuzkor. U shunche yash turupla edliye nazaritige nazir bolghan bolsimu yenila partiyemizdin minnetdar bolmighan. Qurban tulum chéghida hökümet birnechche mo yer bölüp bergendin kéyin xoshalliqida éshek minip béyjinggha barmaqchi we re'is maw zédunggha rehmet éytmaqchi bolghan idi. Shirzatni östürgendila men bu ishning chataqliqini bayqighan. Shunga kéyin uni siyasiy-qanun komitétigha mu'awin sékrétar qilip yötkigende men uninggha tegmey turushni, kéyinche uni siyasiy kéngeshke yötkeshni éyttim. Emma u xataliqigha qilchimu towa qilmastin tuyuq yolda méngiwerdi. Ejiba shirzat bir özi shinjangni musteqil qilalamti? hazir bash sékrétar (shi jinping) ning dana rehberliki, bir milyard üch yüz milyon nopus we nechche milyon kishilik armiye bizge qalqan bolup turiwatqanda, uning qilmishi süwerekning harwini tosmaqchi bolghinidek bir ish emesmu? shunga biz uni tuttuq. Ayali we balisinimu tuttuq. Ayali yürek késili barliqi heqqide yalghan ispat yasap bizni qorqutmaqchi boldi. Emma biz bundaq asiylardin qilchimu qorqup qalmaymiz. Shunga biz uni türmide chirip ölgin, déduq. Shöhret (zakir) néme üchün dawamliq re'is bolup saylandi? chünki u bash sékrétarning ishenchisige, partiyemizning ishenchisige érishti.”

Chén chu'en'go bu sözlerni qilish jeryanida idi'ologiye sahesining “Is-tüteksiz jeng meydani” ikenlikini, “Ikki yüzlimichi” kadirlarning ene shu jenggahtin paydilinip, “Shinjangning musteqilliqi” ni emelge ashurmaqchi bolghanliqini alahide tekitligen. U bu heqte söz qilghanda 2018-yillirining aldi-keynide qolgha élin'ghan bir türküm Uyghur serxilliri heqqide toxtilip mundaq dégen: “Shirzat (bawudun) mushundaq qildi؛ til-yéziq komitétining mudiri muhemmet éli shundaq qildi. U pan-türkizim we pan-islamizimgha da'ir köpligen eserlerning otturigha chiqishigha yol échip bergen. Tashpolat (téyip) dégen ikki yüzlimichi bolsa dunya Uyghur qurultiyining adimini shinjang uniwérsitétigha kélip ders ötüshke teklip qilghan. Ma'arip nazaritining naziri sattar (sawut) hetta ‛aliy mektepke imtihan bérish guwahnamisi‚diki ‛imtihan élinidighan chet'el tili‚ dégen katekchige ‛xenzu tili‚ dégen türni qoshup qoyghan. ‛shinjang tibbiy uniwérsitétining mudiri (xalmurat ghopur)mu shundaq qilmidimu? uni ‛dölitimizning ma'arip ministiri bolghin‚ disimu unimaydu. Néme üchün dégende eslide ular (ottura asiyadiki) qoshna jumhuriyetler musteqil bolghandin kéyin nazirlar ministir bolghandek ish bolushni xam xiyal qiliwatidu. Bizning dölitimiz sowét ittipaqi emes. Partiyemizni aldash undaq asan emes. Bash sékrétar shi jinping qayta-qayta ‛héchqandaq teshkilat yaki siyasiy guruhning herqandaq shekil bilen dölitimiz téritoriyesidin bir ghérich yernimu bölüwélishigha yol qoymaymiz‚ dep tekitligen. Hélighu bir shirzat iken, on yaki yüz shirzat chiqsimu, bu xam xiyal emelge ashmaydu.”

Chén chu'en'goning bayan qilishiche, Uyghur diyaridiki zorluq küch arqiliq qarshiliq körsitish herketlirining menbesi islam dini bolsa, bölgünchilik herketlirining idiyiwi menbesi “Zeherlik” tarix kitabliri iken. Shuning üchün “Ziyaliy qiyapitige kiriwalghan” bir türküm kishilerge “Qilchimu rehimdillik qilmasliq” pirinsipi boyiche ish körüsh zörür lazim, dep tekitligen. U bu heqte söz bolghanda mundaq dégen: “Shöhret (zakir) deslep manga (turghun almasning) ‛üch kitab‚ ining zehiri bek éghir bolghanliqini sözlep bérip: ‛bu kitablarning aptori ölüp ketti‚ dédi. Lo dongchu'en bu heqte mexsus délo guruppisi qurup chiqti. Aptori ölüp ketken bolsimu karimiz yoq. Biz yenila uninggha délo turghuziwérimiz. Kompartiye hemmidinmu bek estayidil bolghachqa u adem ölüp ketken bolsimu biz uningdin dawamliq hésap alimiz. ‛üch kitab‚ az ademni zeherlidimu? biz buni jiq tekshürduq. Yeken nahiyisining hakimi eslide shinjang uniwérsitétini püttürgen bir tüzük ziyali ikentuq. Emma u ashu kitablarni oqughandin kéyin bölgünchilikke mahil bolghan.”

Chén chu'en'goning bu sözliri Uyghur diyaridiki bir qisim moysipit ziyalilarning néme üchün pénsiyege chiqqan yaki “Bir puti görge sanggilighan” bolushigha qarimay éghir qamaqqa höküm qilinishi yaki lagérlargha qamilishidiki “Sir” larni échip bergen. Shuningdek Uyghur ziyalilar qatlimidiki “Tazilash” ning ötken besh yilda shunche keng kölemde dawam qilishi, bu jeryanda Uyghurlar arisida belgilik tesir qozghighan shexslerning héchqandaq xewiri bolmasliqtek ré'alliqqa qarita peyda bolghan bezi so'allarghimu qismen halda jawab bergen. Derweqe, chén chu'en'goning bu xil siyasiy mewqesi emiliyette béyjingdin kéliwatqan “Eng aliy yolyoruq” ni destek qilghan halda otturigha chiqqan idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.