Proféssor tashpolat téyipning teqdiri xelq'arada jiddiy inkas qozghidi

Muxbirimiz gülchéhre
2019-09-11
Élxet
Pikir
Share
Print
"Bölgünchilik" bilen eyiblinip, ikki yil kéchiktürülüp ölüm jazasigha höküm qilin'ghan, shinjang uniwérsitétning sabiq mudiri, proféssor tashpolat téyip ependi parizh uniwérsitétida pexriy proféssorluq guwahnamisini tapshurup élish murasimida. 2008-Yili noyabir.
"Bölgünchilik" bilen eyiblinip, ikki yil kéchiktürülüp ölüm jazasigha höküm qilin'ghan, shinjang uniwérsitétning sabiq mudiri, proféssor tashpolat téyip ependi parizh uniwérsitétida pexriy proféssorluq guwahnamisini tapshurup élish murasimida. 2008-Yili noyabir.
Nuri Tiyip

Xelq'ara kechürüm teshkilati 9‏-séntebir, jiddiy heriket chaqiriqi élan qilip, xelq'aradiki ezalirini xitay hökümitining shinjang uniwérsitétining sabiq mudiri tashpolat téyipqa séntebir éyi ichide ölüm jazasini ijra qilishini derhal toxtitishi üchün xitay re'isi shi jinpinggha biwasite imzaliq telep xéti yollash herikitige jiddiy awaz qoshushqa chaqiriq qilghan. Chaqiriqta proféssor tashpolat téyipning bir Uyghur ziyaliysi ikenliki, xitay hökümitining uning üstidin mexpiy we adaletsiz halda sot échip jaza höküm qilghanliqi, shundaqla uning 2017-yili tutqun qilinip mejburiy halda iz-déreksiz qiliwétilgendin buyan hazirghiche uning néme jinayet ötküzgenliki we qeyerde ikenlikidin melumat bérilmigenlikidek ehwallar tonushturulghan.

Xitay dölet re'isi shi jinpinggha qaritip yézilghan imzaliq mektupta, bölgünchilik jinayiti artilghan proféssor tash polat téyipqa bérilgen kéchiktürüp ölüm jazasi ijra qilish hökümining, uning eger bashqa jinayet artilmighan teqdirde ikki yildin kéyin jinayitining yéniklitilish éhtimalini öz ichige alidighanliqi izahlan'ghan. Xette yene nöwette proféssor tashpolat téyipning hayat-mamati qash-kirpikning arisida qalghanliqidek texirsiz bir weziyette, shi jinpingning tashpolat téyipke ölüm jazasi ijra qilish pilanini derhal emeldin qaldurushi we uni derhal shertsiz qoyup bérishi, eger uning xelq'aradiki qanunlargha xilap jinayet sadir qilghanliqi heqqide delil-ispatlar bolghan teqdirde u xelq'ara étirap qilin'ghan qanuniy ölchem boyiche sotlinishi kérekliki telep qilin'ghan.

Xelq'ara kechürüm teshkilati asiya ishliri diréktori firansisko bénkosmi, xitay hökümitining Uyghur ziyaliysi tashpolat téyip üstidin 2018-yili axiri chiqarghan ölüm jazasini néme üchün hazir bundaq jiddiy ijra qilmaqchi bolidu? dégen so'alimizgha jawab bérip mundaq dédi: "Epsuslinarliqi, tashpolatning a'ilisidikiler bizni néme üchün hazir ijra qilinmaqchi ikenliki heqqide toluqlima melumatlar bilen teminliyelmigen bolghachqa bu doklatni mushu xil shekilde yézishqa mejbur bolduq. Teshkilatimizning köp tereplik uchur we melumatlar üstidin tekshürüsh élip bérishtek sistémimiz bar. Biz ilgirimu xitayning edliye sistémisining ochuq ashkara emesliki heqqidimu doklatlar élan qilghan. Emma béyjingning mundaq bir hörmetke sazawer kishi üstidin mundaq bir qararni dawamlashturushi kishilerning Uyghurlargha we shinjangda yüz bériwatqan mesililerge bolghan sezgürlükini ashuridu xalas".

Firansisko ependi, gerche tashpolat téyipqa ölüm jazasini ijra qilish waqti éniq bolmisimu emma xitay hökümitining uni séntebir éyi ichide ijra qilmaqchi ikenlikidek melumatning, tashpolat téyipning a'ilisidikiler we bashqilar bolup kop tereplimilik uchur menbeliridin ige bolun'ghan ishenchlik xewer ikenliki, xelq'ara kechürüm teshkilatning peqet pewqul'adde texirsiz jiddiy mesililer heqqide bu xil jiddiy heriket chaqiriqi élan qilidighanliqini tekitlidi. U yene xitay merkizi hökümiti yaki edliye tarmaqliri hem Uyghur aptonom rayoni da'iriliriningmu buninggha téxiche inkas qayturmighanliqinimu izahlap ötti.

Fransisko ependidin 400 din artuq Uyghur serxil ziyaliylirining lagérlargha we yaki türmilerge qamalghanliqi ashkarilan'ghan bir peytte tashpolat téyipning ölüm jazasigha höküm qilinishining némidin dérek béridighanliqini sorighinimizda u öz endishisini mundaq bayan qildi: "Tashpolat téyipning délosi bizge xitay hökümitining Uyghurlarni lagérlargha qamashta 'qayta terbiyelesh' élip bériwatimiz dégen teshwiqatlirining yalghanliqining ispati. Bu jayda nurghun yuqiri sewiyelik ziyaliylar bar, ularning sewebsiz tutqun qilinip, erkinlikidin mehrum qilin'ghandin sirt, her türlük jaza we qiyin-qistaqlargha élinishi pütünley adaletsizliktur we insanliqqa xilap, bu shundaqla xitayning qoli astida héchkimning bixeter emeslikini, xitaydiki azsanliq milletlerning kishilik hoquq weziyitining kelgüsining qandaq bolidighanliqidin dérek béridu".

Axirida u yene tekitlep: "Ölüm jazasi téxi ijra qilinmighan ehwalda mesilige xelq'ara jem'iyetning diqqitini qozghash we xitayning buni ijra qilishni toxtitishi we tashpolat téyipning qoyup bérilishi üchün bésim ishlitishte yene purset bar dep qaraymen" dédi. Fransisko ependi, eger mushundaq weziyette amérika hökümitining xitay emeldarlirini jazalash üchün xelq'ara magnitskiy qanunini yolgha qoysa we Uyghur kishilik qanun layihesini maqullisa, buning intayin muhim rol oynaydighanliqini otturigha qoydi.

Téléfonlar ulanmighanliqi seweblik proféssor tashpolat téyipning Uyghur diyaridiki a'ile ezaliridin tepsiliy melumat élish imkaniyiti bolmidi, emma tashpolat téyipning amérikadiki inisi nuri téyip ependi xitay hökümitining akisigha bérilgen ölüm jazasini muddettin burun ijra qilish qarari alghanliqini xewerdin körgendin bashqa özi yaki a'ilisidikilerge xitay hökümitining uqturush qilmighanliqini bildürdi. Nuri téyip ependining éytishiche, emeliyette akisi bilen 18 yildin buyan héch alaqe qilip baqmighandin sirt yéqinqi ikki yilda uning bashqa a'ile ezaliri bilenmu biwasite alaqisi pütünley üzülgeniken.

Nuri téyip ependi: "Hazir méning akamla emes, yene pütün millet oxshash teqdirge yoluqmaqta, ular bu zéminning igisi bolghanliqi üchünla xitay teripidin akamgha oxshash naheq jazalanmaqta we öltürülmekte. Bu, xitayning Uyghurlargha medeniyet qirghinchiliqila emes irqiy qirghinchiliq élip bériwatqanliqini körsitidu" dédi we shundaqla pütün Uyghurlarni hemde xelq'ara jem'iyetni bu qirghinchiliqni tosup qélish üchün tirishchanliq körsitishke chaqiriq qilidighanliqini bildürdi.

Shinjang uniwérsitétining sabiq mudiri tashpolat téyip, xitay hökümitining eng deslep "Ikki yüzlimichilik" bilen jazalighan Uyghur kadirliri we tonulghan ziyaliylirining biri. Xitay hökümiti ömrini Uyghur diyarining jughrapiye ilmige atighan bu yuqiri sewiyelik ziyaliyni eyni chaghda étirap qilip, shinjang uniwérsitétining mudirliqigha östürgen we uning xizmetlirige hem tetqiqatlirigha yuqiri baha bergenidi. Inkaslardin melum bolushiche, xitay hökümiti uni "Ikki yüzlimichilerge qattiq zerbe bérish" herikitide sotlap axiri ölüm jazasigha höküm qilghan. Bu weqe dunya axbaratidimu zor ghulghula qozghighanidi. Uyghurlar arisida bu, xitay hökümitining Uyghurlargha bergen agahlandurush signali süpitide mulahize qilin'ghanidi. Bash shtabi türkiyediki Uyghur akadémiyesining ijra'iye re'isi aldulhemit qaraxan, "Xitayning bir ilmiy tetqiqatchini yoqilang bahane bilen ölüm jazasigha buyrup uni ijra qilishi xitayning Uyghurlar üstidin qirghinchiliq élip bériwatqanliqining yene bir ispati" dédi.

Amérikadiki Uyghur kishilik hoquq qurulushining mes'ulliridin adwokat nuri türkel ependi inkas qayturup, amérika we xelq'ara jem'iyetni tashpolat téyipni qutquzup qélish üchün jiddiy heriketke ötüshke chaqiriq qilish bilen birge, xitay hakimiyitidiki qarar chiqirish hoquqi bolghanlarning tashpolat téyipning hayatigha zamin bolush pilanidin waz kéchishini teshebbus qildi.

Toluq bet