Америка: хитайда әң еғир зулумға учраватқанлар уйғурлар

Америка һөкүмити вә дөләт мәҗлисиниң хитай ишлири комитети өткән һәптә елан қилған йиллиқ доклатида уйғур мәсилисигә кәң йәр берилгән.
Мухбиримиз шоһрәт һошур
2010-10-18
Share
Amerika-kongres-binasi-1-305 Америка парламент бинасиниң сиртқи көрүнүши.
www.house.gov Дин елинди.

Мәзкур доклатта, уйғурларниң сиясий вәзийити үстидә алаһидә тохтилип, хитайдики аз санлиқ милләтләр ичидә әң еғир зулумға учраватқанлар уйғурлар, униңдин кейин моңғуллар, үчинчи орунда болса тибәтләр дәп көрситилгән; болупму, 5 ‏- июл вәқәсидин кейин, уйғурларниң көп тәрәплимә зулум вә һәқсизлиққә учраватқанлиқи алаһидә әскәртилгән.

Америка һөкүмити вә дөләт мәҗлиси хитай ишлири комитетиниң 2010 ‏- йиллиқ доклатида, уйғур вәзийитиниң сиясий, иқтисадий вә иҗтимаий әһваллири һәққидә муһим мәлуматлар берилгән. Болупму, 5 ‏- июл вәқәсиниң бир тәрәп қилиниш җәряниға алаһидә диққәт қилинған.

Доклатта билдүрүлүшичә, хитай җинайи ишлар дава қануниниң 163 - маддиси бойичә, сотниң һөкүмлири ахбаратқа ашкарилиниши керәк. Хитай, 5 ‏- июл вәқәсигә четишлиқ делоларниң мутләқ көп қисмини хупиянә елип барған.

Доклатта бу һәқтә мундақ дейилгән: "Районниң рәиси нур бәкри, бу 2010 - йили 4 ‏- айда, 5 ‏- июлға алақидар 98 дело, 197 кишини бир тәрәп қилғанлиқини билдүрди. Әмма, биз шу күнгә қәдәр ахбарат васитилиридин, пәқәт 6 қетимлиқ сот, 24 дело вә 76 киши үстидин чиқирилған қарардин хәвәр тапалидуқ. Демәк, 5 ‏- июл делолириниң мутләқ күп қисми йәң ичидә, хупиянә елип берилған. Хитай бу делоларда өз қанунлириғиму хилаплиқ қилған."
 
Нөвәттә, норвигийидә яшаватқан уйғур паалийәтчилиридин бәхтияр әпәндиниң билдүрүшичә, сот җәряниниң ашкара болуши бир қанун дөлитиниң асаслиқ аламәтлирдин бири. Әмма, хитайда бу хил аламәтләрниң йоқ болуши йеңи бир әһвал әмәс.
 
Уйғур районлуқ алий сот мәһкимисиниң башлиғи рози исмайил, бу йиллиқ хизмәт доклатида, уйғур аптоном районида өткән бир йилда, дөләт бихәтәрликигә тәһдит селиш җинайитидин 437 делони бир тәрәп қилғанлиқини билдүргән иди. Америка дөләт мәҗлисиниң хитай ишлири комитети рози исмайилниң мәзкур сөзлирини нәқил елип, уйғур районида шу хил делоларниң 2008 ‏- йилдикигә нисбәтән 169 дело артуқ садир болғанлиқи, демәк, уйғур районидики сот даирилириниң қанунни дәпсәндә қилиш әһвалиниң бир һәссә көпәйгәнликини илгири сүргән.

Сабиқ адвокат бәхияр әпәнди, хитай дөләт бихәтәрликигә тәһдит дәп атиған делоларниң әслидә кишилик һоқуқ делолири икәнликини, әмма уйғур районида кишилик һоқуқ адвокати дейилидиған бир хизмәт түриниң техи шәкилләнмигәнликини билдүрди.

Доклатта, "уйғур районида 9 айға қәдәр интернет вә телефон алақисиниң кесиветилиши, халиғанчә бастуруш елип бериш үчүн земин һазирлаш" дәп көрситилгән.

Доклат йәнә, ваң лечүәнниң избасари җаң чүншйәнниң вәзипигә тәйинләнгәндин кейин, тунҗи қетимлиқ нутқида "3 хил күчләргә қаттиқ зәрбә бериш"ни тәкитлигәнлики, "муқимлиқ һәммидин үстүн" шуарини тәкрарлиғанлиқини баян қилинип, җаң чүншйән, ваң лечүәнниң "бастуруш сияситигә варислиқ қилди" дәп көрситилгән. Район тәвәликидә йеңидин көпәйтилгән 5000 алаһидә әтрәт хадими, 60 миң көзитиш апарати, әнә шу варислиқниң пакитлири сүпитидә тилға елинған.

Доклатта билдүрүлүшичә, районда йеңидин йолға қоюлған шинҗаңға ярдәм бериш долқуни, йәрлик хәлқләрниң мәнпәәти үчүн пайдилиқ әмәс, әксичә көчмәнләрниң вә һакимийәт бешидикиләрниң мәнпәәти үчүн пайдилиқтур. Болупму бу һәқтики йеңи бәлгилимиләр райондики сода гуруһларниң тиҗарй мәнпәәтлири үчүн тузулгән.

Доклатта йәнә, районниң йәр асти байлиқлирини ечиш вә пайдилиниш ишлириға йәрлик хәлқниң иштирак қилмайватқанлиқи көрситилип, районда уйғурларниң иқтисадий мәнпәәти капаләткә игә болуш үчүн, сиясий һоқуқлири қолиға өтиши керәклики, болупму һакимийәт қатлимида қарар бериш механизимида орун елиш керәклики әскәртилгән. Доклат җаң чүншйәнниң районға 100 миң нопус йөткәшни пиланлаватқанлиқи көрситилип, буниң уйғурларниң өз земинида аз санлиқ вәзийитигә чүшүп қелиштәк хәтәрлик вәзийитидин бишарәт икәнлики көрситилгән.

Доклатта, йәнә уйғур районида йолға қоюливатқан қош тиллиқ маарип, көчмән йөткәш сиясити, ешинча әмгәк күчлири мәсилиси қатарлиқ һәрқайси саһәләр бойичә истатистикилиқ мәлуматлар берилип, уйғур вәзийитиниң барғансири яманлишиватқанлиқи, хитайда әң еғир зулумға учраватқанларниң уйғурлар, униңдин кейин моңғуллар вә тибәтләр икәнлики билүдүрүлгән.

Мәзкур доклатта, хитайдики бу хил мәсилиләрни паш қилиш, һәргиз "хитайниң ички ишлириға арилашқанлиқ әмәс, әксичә, хитайниң хәлқара келишимләрдә бәргән вәдисини сүрүштә қилиш" дәп көрситилгән. Доклатта шундақла, районниң "муқимлиқиға асаси хәвп һөкүмәтниң адаләтсизликидин келиду" дәп агаһландурулған.

Уйғур паалийәтчилиридин бәхтияр әпәнди америкиниң мәзкур доклати һәққидә тохтилип, хитайниң буниңдин кейин уйғур вәзийитини дунядин йошуруп болалмайдиғанлиқини, уйғурларни қоллиғучиларниң буниңдин кейин техиму көпийидиғанлиқи вә бу қоллашниң доклат елан қилиш биләнла чәклинип қалмайдиғанлиқи һәққидики үмид вә ишәнчлириниму баян қилип өтти.

Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт