Amérika dölet ishlar ministirliqi xitayning diniy erkinlik weziyiti yamanlashqanliqini bildürdi

Xitay, özbékistan, pakistan, iran, se'udi erebistan, misir, jenubiy koriye qatarliq döletler bu yilmu yene bir qétim diniy erkinlik weziyiti alahide diqqet qilinidighan döletler tizimlikige kirgüzülgen.
Muxbirimiz erkin
2012-07-30
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérika dölet ishliri ministirliqi 13-qétimliq xelq'ara diniy erkinlik yighinida amérika dölet ishliri ministiri hillariy kilinton bayanat berdi. 2011-Yili 13-séntebir.
Amérika dölet ishliri ministirliqi 13-qétimliq xelq'ara diniy erkinlik yighinida amérika dölet ishliri ministiri hillariy kilinton bayanat berdi. 2011-Yili 13-séntebir.
www.state.gov

Amérika dölet ishlar ministirliqining 2012‏-yilliq diniy erkinlik doklatida xitayning 2011‏-yildiki diniy erkinlik weziyiti dawamliq nacharlashqanliqi eskertilip, gerche xitay asasiy qanuni diniy étiqad erkinlikini qoghdisimu, biraq bu xil qoghdash hökümet étirap qilghan "Normal diniy pa'aliyetler" bilen cheklinidighanliqi, uning "Normal diniy pa'aliyetler" dégini diniy erkinlikning xelq'ara kishilik hoquq ölchemlirige chüshmeydighanliqini bildürülgen. Atalmish "Normal diniy pa'aliyetler" sirtidiki yer asti xristi'an chérkawliri, tibet buddistliri, falun'gong muritliri we Uyghur musulmanlirining dawamliq zerbige uchrighanliqi we basturulghanliqi tenqid qilin'ghan. Bu bir yilda hökümetning tibet we Uyghur aptonom rayonida diniy erkinlikni dawamliq qattiq basturghanliqi, diniy pa'aliyetni kontrol qilidighan qattiq belgilimilerni tüzüp, ijra qilghanliqi we diniy erkinlikke éghir cheklime qoyghanliqini bildürgen.

Doklatta yene, xitay da'irilirining yash-ösmürlerni qoghdash namida Uyghur balilarning diniy pa'aliyetke qatnishishini chekligenliki tenqidlinip, Uyghur aptonom rayonida balilarning diniy pa'aliyet bilen shughullinishi cheklen'genliki heqqide keng xewerler tarqalghan bolsimu, biraq Uyghur ilining bezi jaylirida balilar meschitke kirip namaz oquydighan, jüme namizigha qatnishidighan ehwallarni tosup qalalmighanliqi tekitlen'gen. Da'irilerning Uyghur élide yolgha qoyghan yash-ösmürlerni qoghdash qanunidiki belgilimilerde 18 yashning töwénidiki balilarning atalmish "Xurapiy mezmun" diki matériyallarni körüshi cheklinip, yash-ösmürlerni diniy pa'aliyetke qatnishishqa mejburlighan kishilerge jerimane qoyulidighanliqi bildürülgen.

Doklatta ilgiri sürüshiche, 2011‏-yili xitay hökümitining tibet we Uyghur aptonom rayonidiki diniy erkinlikni basturushi dawamliq éghirlashqan. Bu xil basturush, bolupmu weziyetning "Sezgür mezgilliri" de téximu éghirlashqan. Doklatta, xitay da'irilirining 2011-yili 4‏-ayda ikki Uyghur musulmanni "Diniy pa'aliyetke qatnashqanliq" we "Qanunsiz diniy matériyallarni bésip tarqatqanliq" bilen eyiblep, 3 yilliq qamaq jazasigha höküm qilghanliqini tenqid qilghan.

Amérika dölet ishlar ministirliqi xelq'ara diniy erkinlik bash elchisi suzan jonson kok, düshenbe küni doklat élan qilish munasiwiti bilen chaqirghan axbarat élan qilish yighinida muxbirlarni so'allirigha jawab bérip, diniy erkinlik mesiliside xitaygha dawamliq bésim ishlitidighanliqini bildürdi.

U: xitay bilen téxi ötken heptila kishilik hoquq di'alogi ötküzüldi. Men yighin'gha qatniship, diniy erkinlik mesilisini otturigha qoydum. Yeni bu nahayiti murekkep bir mesile. Yighinda nurghun nersiler heqqide söhbet élip bérildi. Biz diniy erkinlik mesilisini otturigha qoyghanda, yalghuz a'ile chérkawlirining mesilisini otturigha qoymiduq. Biz yene Uyghur, falun'gung we tibetlerning özini köydürüsh mesilisini otturigha qoyduq. 36 Ademning özini köydürüwélishi bésimning qanchilik éghirliqini körsitidu. Biz bu mesilide we shundaqla özining diniy étiqadini ipadileshke purset bérilmigen yer asti a'ile chérkawlirining mesiliside xitay hökümitige dawamliq bésim ishlitimiz. Shunga ipade erkinliki, diniy erkinlik we uniwérsal kishilik hoquq mesiliside biz xitaygha bésim ishlitishni dawamlashturimiz, dep körsetti.

Amérika dölet ishlar ministirliqining mezkur doklati xitayning ramzan éyi mezgilide bezi belgilimilerni chiqirip, Uyghur oqutquchi‏-oqughuchilarning roza tutushini, terewige kirishini, Uyghur ashpuzullirining ramzanda kündüzi tijaret qilishni toxtitishini cheklesh qatarliq tedbirlerni yolgha qoyup, kishilik hoquq teshkilatlirining tenqidige uchrighan mezgilde élan qilin'ghan idi. Xitay hökümiti kündüzi tijaritini toxtatqan ashpuzullarning tijaret kinishkisi bikar qilinidighanliqini we ulargha éghir jerimane qoyidighanliqini agahlandurup, diniy keypiyat yaritilishini chekligen.

Amérika dölet ishlar ministiri hélari klinton düshenbe küni amérika karnigi xelq'ara tinchliqni algha sürüsh fondi jem'iyitide diniy erkinlik heqqide nutuq sözlep, diniy erkinlikke buzghunchiliq qilghuchilarni agahlandurdi. U, bu doklat dunyaning istibdatliqni qoghdighuchilarni közitiwatqanliqi heqqide bérilgen signal. Shundaqla bu doklat yene bizni uchur bilen teminlep, bizning bashqa nishanlirimizni algha sürüshke yardem qilidu. Bizning yardemge éhtiyaj xelqlerni chüshinishimizge kapaletlik qilidu. Hökümetler xelq'ara teshkilatlar we ammiwi organlar birliship, diniy erkinlikni algha sürüsh, obama hökümitining aldinqi orundiki diplomatik wezipisi. B d t kishilik hoquq kéngishining 1618-nomurluq qarari diniy étiqadi seweblik hujum nishanigha aylinip qalghan we kemsitishke uchrighan xelqlerni qoghdashni meqset qilghan. Biz bu mesilini eng yuqiri derijilik xelq'ara sehnilerde otturigha qoyup kelduq, dep körsetti.

Amérika dölet ishlar ministirliqining diniy erkinlik doklatida xitayning "3 Xil küchler" ge qarshi turush siyasiti tenqidlinip, uning Uyghur aptonom rayonidiki "Bölgünchilik, diniy esebiylik we térrorluq" endishisi Uyghur musulmanlirigha basturush xaraktérlik cheklesh tedbirlirini yürgüzüshige türtke bolghanliqini, da'irilerning da'im tinch diniy pa'aliyetler bilen jinayi yaki térrorluq heriketlerni perqlendürmeydighanliqini bildürgen. Shu seweblik xitay hökümiti élip barghan basturush herikitining kimge qaritilghanliqini perqlendürüshning qiyinliqi eskertilip: uning hujum qilish, tutqun qilish, qolgha élish yaki qanuni jazagha tartish herikitining siyasiy muddi'adiki guruhlargha, ibadet qilish hoquqigha yaki melum jinayi heriketke qaritilghanliqini ayrimaq nahayiti tes, dégen.

Klinton xanim, bir tingshighuchining atalmish térrorluq, bölgünchilik bilen diniy erkinlikning munasiwitini qandaq bir terep qilish heqqidiki so'aligha jawab bérip, diniy erkinlikke buzghunchiliq qilinsa, buning kishilerni radikalliqqa yétekleydighanliqini agahlandurdi. U: bu nahayiti muhim bir so'al. Chünki biz bezide diniy erkinlik heqqide toxtalghanda, bezi kishilerde diniy erkinlikni qollash, melum menidin térrorchilarni we bölgünchilerni qollighanliq dep qaraydighan pikirler bar. Biraq, méning qarishim buning eksiche. Méningche, eger diniy erkinlikke keng hörmet qilinsa, téximu köp kishi ijabiy yollar bilen öz jem'iyitige ishtirak qilidu. Eger kishiler özlirining bésimgha uchrawatqanliqini, diniy étiqadini erkin ipadiliyelmeywatqanliqini hés qilsa, bu ularni ghezeplendüridu, ümidsizlendüridu. Shuning bilen bu ularni zorawanliqqa yéteklep, diniy esebiylerge aylanduridu, dep körsetti.

Toluq bet