Америка әркинлик сарийи доклат елан қилип, 2010-йили хитайда сиясий һоқуқ вә иҗтимаий әркинликниң кәйнигә чекингәнликини билдүрди

2010‏-Йили дуня кишилик һоқуқ хатириси, җүмлидин хитай кишилик һоқуқ хатириси хәлқара җамаәтчилик йеқиндин диққәт қилидиған мәсилиләрниң бири болуп қалған иди.
Мухбиримиз әркин
2011-01-13
Share
bdt-kishilik-hoquq-yighini-305.jpg Б д т кишилик һоқуқ йиғини.
RFA

Бу мунасивәт билән хәлқара кишилик һоқуқ тәшкилатлири йеқиндин бери арқа-арқидин доклатлар елан қилип, дуня вә хитай кишилик һоқуқ хатирисиниң 2010-йилдики әһвалиға баһа бәрмәктә. Америка әркинлик сарийи бүгүн 2011‏-йиллиқ доклат елан қилип, 2010-йили дуня миқясида вә шундақла хитайда әркинликниң тарайғанлиқини билдүрди.

Америка кишилик һоқуқ тәшкилатлиридин әркин сарийи пәйшәнбә күни 2011‏-йиллиқ доклат елан қилип, өткән бир йилда хитай вә дунядики бир қисим дөләтләрниң әркинлик, демократийә вәзийитидә арқиға чекиниш әһвали көрүлгәнликини вә демократик дуняниң буниңға наһайити сус инкас қайтурғанлиқини билдүрди. Әркинлик сарийи йеқинқи бир қанчә йилдин буян хитай вә дуня миқясидики сиясий һоқуқ вә иҗтимаий әркинликниң изчил арқиға чекиниватқанлиқини агаһландуруп кәлгән. Әркинлик сарийиниң һәр йили доклат елан қилип, иҗтимаий әркинлик вә сиясий һоқуқниң изчил арқиға чекиниватқанлиқини қәйт қиливатқиниға уда 5 йил болди. Әркинлик сарийи дунядики 194 дөләт вә 14 районда тәкшүрүш елип берип, бу бир йилда хитай, мисир, иран, русийә вә венесуела қатарлиқ дөләтләрниң бастуруш тәдбирлирини үзлүксиз күчәйткәнликини илгири сүргән.

Әркинлик сарийи дөләтләрниң сиясий һоқуқ вә иҗтимаий әркинлик әһвалини дәриҗигә турғузуп, бу саһәдә әһвали әң яхши дөләтләргә 1 номур, әң начар дөләтләргә 7 номур бәргән. Хитай сиясий һоқуқ саһәсидә 7 номурға еришкән, вйетнам, шимали корийә, иран, афғанистан, ливийә, сомали қатарлиқ дөләтләр қатарида сиясий һоқуқ әһвали әң начар дөләтләр тизимликигә киргүзүлгән. Хитай пуқралар әркинлики саһәсидә 6 номурға еришип, начар дөләтләр қатаридин орун алған.

Әркинлик сарийи пәйшәнбә күни доклат елан қилиш мунасивити билән өткүзгән вашингтондики ахбарат елан қилиш йиғинида, әркинлик сарийиниң тәтқиқат ишлар мәсули пудиңтон сөз қилип, хитайниң асиядики қошнилириға тәсир көрситип, уларниң кишилик һоқуқ җәһәттики тәрәққиятида сәлбий рол ойнаватқанлиқидин әндишә қиливатқанлиқини билдүрди.

 У, " биз хитайниң униң қошнилириға көрситидиған тәсиридин әндишә қилимиз. Мән бу җәһәттә хитайниң иқтисади вә дипломатик тәсири сәвәблик арқиға чекинип кәткән әлләрдин икки дөләтни мисал қилип көрситәләймән. Буларниң бири камбоджа. Камбоджаниң 2010-йили иҗтимаий әркинликкә қарши йолға қойған бәзи тәдбирлири бизни әндишигә салди. Камбоджа хитайниң тәсири изчил күчийиватқан, хитай билән иқтисади мунасивити изчил зорийиватқан дөләт. Кишини техиму қайғуға салидиған йәнә бир дөләт сирланка" дәп көрсәтти.

Камбоджа алдинқи йили "5-июл вәқәси" гә қатнишип, камбоджаға қечип чиққан уйғур мусапирлиридин 20 кишини хитайға қайтуруп бәргән. Камбоджаниң бу һәрикитини хәлқара кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң вә америкиниң тәнқидигә учрап, америка камбоджаға беридиған һәрбий ярдимини тохтатқан иди. Әркинлик сарийиниң доклатиға қариғанда 2010-йили хитайда тор бекәтлиригә қаритилған чәклимә, пуқраларни мәҗбури көчүрүш әһвали, иқтисади делоларға сиясий арилишиш, кишилик һоқуқ адвокатлириға паракәндичилик селиш, уларниң гуваһнамисини бикар қилиш, из дерәксиз йоқап кетиш вә шундақла чәтәлниң иҗтимаий тәшкилатларға ярдәм беришини қийинлаштуридиған бәлгилимиләрни чиқириш әһвали күчәйгән. Аз санлиқлар вә диний аз санлиқларниң йәнила наһайити қийин шәрт шараит астида яшайдиғанлиқи, бәзи саһәләрдә наһайити начар әһвалда икәнликини әскәртилип, "уйғур тор тәһрирлириниң, журналистлириниң адаләтсиз сот арқилиқ узун муддәтлик қамақ җазасиға һөкүм қилинғанлиқи, уларниң ичидә икки уйғурға муддәтсиз қамақ җазаси берилгәнлики" алаһидә тәкитләнгән.

Лекин әркинлик сарийиниң доклатидики әң диққәт қозғайдиған нуқтиларниң бири, доклатта "шинҗаң" ниң "талаш-тартиштики территорийә" дәп тәриплинишидур. Пудиңтон, пәйшәнбә күнидики ахбарат елан қилиш йиғинида мухбиримизниң бу һәқтики соалиға җаваб берип, "мән сизниң бу соалиңизға сиз рази болғудәк җаваб берәлмәслики мумкин. Мениңчә шинҗаң йеқинқи вақитларғичә талаш-тартиш мәвҗут район сүпитидә тонулмиған. Әркин дуня буниңдин нәччә он йил бурун тибәтниң талаш-тартиштики район икәнликини билсиму, лекин шинҗаңни билмәйтти. Мениңчә бу әйни вақитта шинҗаңниң һеқиқи мәнидики мустәқиллиқ һәрикити йоқлуқи билән мунасивәтлик болса керәк. Шинҗаңда йеқинқидин бери йүз бәргән вәқәләрдин кейин, биз шинҗаңға диққәт қилишқа башлидуқ һәм шинҗаңни бизниң кәлгүсидики талаш тартиш йүз бериш еһтималлиқи мәвҗут районлар тизимликигә киргүздуқ" дәйду.

Хитай һөкүмити 2009‏-йили йүз бәргән "5-июл вәқәси" дин кейин, уйғур тор бәтлиригә омуми йүзлүк зәрбә берип, сәлкин, диярим, шәбнәм, уйғурбиз қатарлиқ нурғун тор бәтлирини, тор бәт қурғучилирини вә тор тәһрирлирини тутқун қилған һәм қамақ җазасиға һөкүм қилған иди. Хитай даирилириниң һәрикити хәлқара кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң вә америка башчилиқидики бәзи ғәрб демократик дөләтлириниң тәнқидигә учрап, уйғур тор бәтчилирини қоюп беришни тәләп қилиш чақириқи күчәйгән иди. Пудиңтон, ахбарат елан қилиш йиғинида йәнә бейҗиң һөкүмитиниң уйғурларға сияситини вә дуня ислам кеңишиниң уйғурларға көз юмуватқанлиқини тәнқид қилди.

У "биз бейҗиңниң шинҗаңға қаратқан сияситини кишилик һоқуққа қилинған еғир дәпсәндичилик, дәп қараймиз. Бу мәсилидә бизни биарам қиливатқан нәрсә бейҗиңниң бу ишта дуня җамаәтчиликини атлап өтүп кетиватқанлиқидур. Хитай шинҗаңдики мусулманларниң һоқуқини дәпсәндә қиливатқан болсиму, лекин у дуня ислам кеңиши, һечқандақ бир мусулман дөлити вә яки ислами һәрикәтләр тәрипидин тәнқидкә учрап бақмиди." Дәп көрсәтти.

Әркинлик сарийиниң доклатида йәнә хитайдики нурғун тор бәтчиләр, журналистлар, әрздарлар, қанун кәспидикиләр, ишчилар, вә аз санлиқларниң бесим, тәһдит баш әгмәй вә чәклик имканийәткә қаримай, түрлүк йоллар билән һөкүмәткә бесим ишлитишни давамлаштуруватқанлиқи илгири сүрүлгән. 2010‏-Йили түрмидики хитай өктичи лю шавбоға нобел тинчлиқ мукапати берилгәнлики вә хитайниң буниңға көрсәткән инкаси алаһидә әскәртилип, бу вәқәдә хитай компартийә рәһбәрлириниң бурун көрүлүп бақмиған хәлқара қаршилишиш пәйда қилғанлиқи, бейҗиңниң норвегийини агаһландуруп, иқтисади өч елиш билән тәһдит салғанлиқи, мукапат тарқитиш мурасимиға вәкил әвәтмәкчи болған дөләтләрни агаһландурғанлиқи вә шундақла лю шавбониң аилә -тавабати һәм уни қоллиған өктичи затларни нәзәрбәнд қилғанлиқи, бәзилириниң тутқунға учриғанлиқини тәнқидлигән.

Америкидики вәзийәт өктичи зиялийлиридин вәзийәт анализчиси чен куйде әпәнди, хитайниң иҗтимаий әркинлик, сиясий һоқуқ вәзийити һәққидә тохтилип, хитайдики иҗтимаий әркинлик вә сиясий һоқуқ мәсилиси түзүлмә характерлик мәсилә икәнликини, хитай түзүлмә ислаһати елип бармай бу мәсилә һәл болмайдиғанлиқини билдүрди. У "нөвәттики хәлқара вә мәмликәт ичидики вәзийәт шуни нәрсини намаян қилмақта. Әгәр җуңго йәнә мәмликәт ичидики хәлқниң асаси кишилик һоқуқ арзусини ойлашмиса, шундақла хәлқара вәзийәтниң йөлинишини нәзәргә алмиса, у өзиниң һазирлиқи һалитини бурунқидәк үзлүксиз давамлаштуралмаслиқи мумкин" дәйду.

Әркинлик сарийиниң доклатида йәнә, хитайниң 2008‏-йили бейҗиң олимпик мусабиқисидики бихәтәрлик мәсилисини баһанә қилип, өктичи зиялийлар, журналистлар вә башқиларни бастурғанлиқи, 2009‏-йилидики бастуруш җ х җ қурулғанлиқиниң 60 йиллиқини хатириләш баһанисидә елип берилғанлиқини вә шундақла 2010-йили хитай даирилириниң елип барған һәрикити йәр шари сиясий һоқуқ вә иҗтимаий әркинликкә қаритилғандәк қилғанлиқини әскәртип, "бу бир йил сиясий һоқуқ вә иҗтимаий әркинлик вәзийитиниң үзлүксиз чекиниватқанлиқиниң 5‏-йилидур" дәп тәкитлигән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт