Гүәнтанамодики уйғур тутқунлар вә һүсәйин җелил

Канада мәтбуатлири, америкиниң гүәнтанамо һәрбий түрмисидә тутуп турулуватқан уйғур тутқунлириниң тәқдиригә йеқиндин диққәт қилмақта. Боз һөкүмити, бу уйғурлар хитайға қайтурулса зиянкәшликкә учрайду дәп қарап, уларни хитайға өткүзүп бәрмигән болсиму, әмма улар дөләтниң бихәтәрликигә тәһдит йәткүзмәйду дәп қариған бу уйғурларниң америкида йәрлишишигә иккилиниш позитсийисидә болмақта.
Мухбиримиз камил турсун
2008-12-09
Share
Huseyin-mom-sister-305.jpg Сүрәт, һүсәйин җелилниң 75 йашлиқ аниси сарихан вә ачиси хәйригүл, һүсәйин җелилниң түрмигә кириштин бурунқи балилиридн бири билән чүшкән сүритини қолида көрситип турған көрүнүш.
www.theglobeandmail.com / by Geoffrey York

Америка даирилири бу уйғурларни үчинчи бир дөләткә орунлаштуруш йолини тутқаниди, әмма бу йолму оңушлуқ болмиди. Көплигән дөләтләр хитай билән дүшмәнлишиштин өзини тартип, бу тәләпләргә иҗабий җаваб қайтурмиди.

Канада даирилири билән мәтбуатларниң чүшәндүрүши бир ‏ - биригә охшимайду

Канада уйғур тутқунлирини қобул қилишни рәт қилған дөләтләрниң бири. Америка һөкүмити бу уйғурларни канадаға йәрләштүрүш мәсилисидә, 2005 - йилиниң ахирлири, канада либерал һөкүмити билән 2006 - йили май вә 2007 - йилиниң оттурилирида җәмий үч қетим мәхсус сөһбәт өткүзгәниди. Ахирқи һесабта канада һөкүмитиму бу тәләпни рәт қилди. Канада даирилири гүәнтанамо түрмисидики уйғурларни канадаға қобул қилмаслиқта америка билән канада оттурисида имзаланған "үчинчи дөләт бихәтәрлик келишими"ниң асаслиқ тосалғу болғанлиқини илгири сүрмәктә. Бу келишимдә, америкида сиясий панаһлиқ тилигүчи яки шу хил салаһийәттики кишиләр канадаға киришкә болмайду дегән мәзмунлар бар.

Канада мәтбуатлири болса, канада даирилириниң гүәнтанамо түрмисидики уйғур тутқунларни канадаға қобул қилмаслиқида, хитай түрмисидә йетиватқан һүсәйин җелил мәсилисиниң асаслиқ рол ойниғанлиқини чүшәндүрмәктә. Мәтбуатлириниң әскәртишичә, һүсәйин җелилни қутулдуруш үчүн хитай һөкүмити билән сөһбәт өткүзүватқан канада даирилири, хитайниң "оғисини қозғайдиған" һәрикәтләрдин шундақла "ошуқчә"баш ағриқидин өзини тартқан.

Америка мәҗбурийитини ада қилиш керәк

Кәчүрүм тәшкилати канада бөлүми, гүәнтанамо түрмисидики уйғурларниң канадаға қобул қилиниши үчүн көплигән паалийәтләрни елип барғаниди.

Кәчүрүм тәшкилати канада бөлүминиң башлиқи аләх невә башқа дөләтләрниң бу уйғурларни қобул қилмаслиқида хитай даирилириниң күчлүк бесиминиң муһим рол ойниғанлиқини, нөвәттә америка өзиниң хаталиқини түзитиш үчүн, бу 17 нәпәр уйғурни америкиға қобул қилиши керәкликини тилға елип: " бизниң қаришимизчә, бу ишта америка һөкүмитиниң һәқиқәтән асаслиқ мәсулийити бар. Чүнки улар гүәнтанамо түрмисини ишләтти вә көплигән бигунаһ кишиләрни у йәргә қамиди. Униң үстигә бу тутқунлар нөвәттә йәнила интайин еғир шараитларда яшимақта. Бош һөкүмитиниң бу уйғурларниң америкида йәрлишишигә қошулмаслиқи номус қиларлиқ сәт иш, америка өз хаталиқини бойниға елиши вә бу уйғурларни америкиға орунлаштуруши керәк," деди.

Уйғур тутқунлириниң көплири 5000 доллардин сетилған

Канада мәтбуатлирида йәнә гүәнтанамо түрмисидики уйғурларниң пакистанлиқлар тәрипидин америка әскәрлиригә, адәм бешиға 5000 доллардин сетилғанлиқи, уларниң 7 йилдин бери америкиниң түрмисидә гунаһсиз йетиватқанлиқи, уларниң тәтүр пешанә кишиләр икәнлики, хитай даирилириниң 11 - сентәбир вәқәсидин кейин, америкиниң террорлуққа қарши урушидин пайдилинип, мустәқиллиқи үчүн күрәш қиливатқан уйғурларни террорчи дәп аташқа башлиғанлиқи вә уларни қаттиқ бастуруватқанлиқи, бу 17 нәпәр уйғурниң уйғур миллитиниң әзалири икәнлики қатарлиқлар кәң баян қилинмақта.

Канада һүсәйин җелилниң тәқдиридин әнсиригән

Канададики йорк университетиниң сиясәт пәнлири профессори чарләс буртон һүсәйин җелил мәсилиси билән беши қетип турған канадани, хитай һөкүмитиниң бу 17 нәпәр уйғур мәсилиси билән агаһландурғанлиқини баян қилип: " һүсәйин җелил делоси давам қиливатиду. Мениңчә, бу йәрдики әң чоң тосалғу бу. Омумән гүәнтанамо түрмисидики һәр қандақ бир уйғур тутқунни бу йәргә елип келишниң өзи назук сияси мәсилигә ятиду. Канада ‏хитай һөкүмити билән һүсәйин җелил мәсилисидә сөһбәт өткүзүватқан мушундақ вақитта, тәбиий һалда бу иш хитай һөкүмитиниң оғисини қайнитиду. Хитай даирилири һәр қандақ бир дөләтниң, гүәнтанамодики бу уйғурларни қобул қилишиға қарши икәнликини тәкитлимәктә вә бу уйғурларниң террорчи икәнликини илгири сүрүп, уларниң хитайға қайтурулушини тәләп қилмақта," дәйду.

Канада һөкүмити гүәнтанамодики уйғур тутқунларни қобул қилмиған болсиму, лекин хитай һөкүмитиниң һүсәйин җелил мәсилисигә тутқан мәйданида яки һүсәйин җелилниң тәқдиридә өзгириш болғини йоқ. Хитай даирилири һүсәйин җелилға муддәтсиз қамақ җазаси бәрди вә униң канада пуқралиқ салаһийитини вә қануни һоқуқлирини давамлиқ рәт қилип кәлмәктә.

Сода мунасивәтлириниңму тәсири бар

Кәчүрүм тәшкилати канада бөлүминиң башлиқи аләх невә канаданиң уйғур тутқунларни қобул қилмаслиқида хитай билән болған сода вә мәбләғ селиш мунасивәтлириниң бәлгилик роли болғанлиқиниму әскәртип: " канада һөкүмити хитай даирилиригә яман болуп қелиштин өзини тартиватиду. Биз канада һөкүмитиниң хитайниң кишилик һоқуқ мәсилисидә қаттиқ мәйданиниң юмшаватқанлиқини көрүватимиз. Нөвәттә канада һөкүмити хитай билән болған сода вә мәбләғ селиш мунасивәтлиригә алаһидә көңүл бөлмәктә. Улар хитайдики кишилик һоқуқ мәсилилиригә қаттиқ муамилә қилсақ, хитай һөкүмитиниң оғисини қозғап қойимиз‏ - дә , буниң билән хитай билән болған сода мунасивәтлиригә тәсир йетиду, дәп әнсиримәктә. Шуңа биз канада һөкүмитини хитай билән болған мунасивәттә кишилик һоқуқ билән содиға охшаш муамилә қилишқа дәвәт қиливатимиз. Кишилик һоқуқ һәргизму сода мунасивәтлириниң қурбани болмаслиқи керәк," дәйду.

Униң қаришичә, канада һөкүмити башқа дөләтләр билән болған мунасивәтләрдиму кишилик һоқуқ билән содиға охшашла әһмийәт бериши керәк. Канада мәтбуатлири йәнә,17 нәпәр уйғурниң америкиниң террорға қарши урушиниң қурбанлири икәнликини тәкитлимәктә.


Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт