Qeshqer kona sheherni chéqish pilani tenqidke uchridi

Xitay da'irilirining qeshqer kona sheher rayonini chéqish pilani chet'eldiki Uyghur teshkilatlirining shiddetlik tenqid obékti bolup qaldi. Seyshenbe küni washin'gton pochta géziti maqale élan qilip, qeshqerde qedimi medeniyetning yoqitiliwatqanliqini ilgiri sürgen idi.
Muxbirimiz erkin
2009-03-25
Élxet
Pikir
Share
Print
Qeshqer kona sheher kochiliri.
Qeshqer kona sheher kochiliri.
RFA Photo

Bügün Uyghur milliy herikitining rehbiri rabiye qadir xanim bayanat élan qilip, xelq'ara jem'iyetni Uyghur medeniyitining böshükini qutquzuwélishqa chaqirdi. Yerlik xelqler bolsa endishilik, lékin amalsiz. Xitay hökümiti bolsa chéqiwétishke qet'iy niyetlik.

Xitay da'irilirining qeshqer qedimi sheher rayonidiki bezi ahalilar rayonlirini chéqip, bu jaygha zamaniwi binalarni sélish, ahalilarni köchürüsh pilani memliket ichi we sirtidiki Uyghurlarda jiddi endishe we ghulghula qozghawatqan mesililerning biri bolup qaldi.

Buningdiki tüp seweb qeshqer Uyghur medeniyitining böshüki we rohi bolupla qalmay bu medeniyetning özi bolghanliqida shundaqla bu medeniyetni yashawatqan we yashitiwatqan yigane yurt bolghanliqida idi. Da'irilerning qeshqer qedimi sheher restilirini retke sélish pilanining 1 ‏ - qedimi kona sheherdiki östeng boyi we aq orda mehellilirini chéqish, Uyghur ahalisini 1 ‏ - rayondiki bina öylerge köchürüshtur.

Da'iriler bolsa qurulushning qedimi sheherdiki yer tewreshke "chidamsiz", "xeterlik" öylerni yéngilap, ahalilarni yer tewreshke qarshi "bijirim" öylerge orunlashturush meqsitide élip bériliwatqanliqini ilgiri sürgen. Qeshqer restilirini chéqish pilanigha tenqidi pozitsiyidiki kishiler Uyghur medeniyitining qedimilikining siri qeshqerdiki ashu kona öylerning tamlirigha yoshurun'ghan, dep qaraydu.

Qeshqerning medeniyet sépidiki bir zat, bu yerdiki mesililerning biri hökümet da'iriliride medeniy yadikarliqlar qarishining bar - yoqliqidur, dep körsetti. U " bultur nur bekri, wang léchüenler kelgende ziyaret qilip, buninggha choqum özgertish élip bérip, yer tewreshke chidamliq öy qilimiz, dégen. Buda qétim shuning xeritisini sizip chiqiriptiken, hemmisi serenggining qépidek töt chasa qurulush. Milliy posunda qilimiz, deydu. Puli barlar milliy posunda qilar, puli yoqlar qandaq qilidu ? emma hazirqi halitini saqlap qélish rastinla bizning qolimizdin kelmeydu. Bu siyasetke munasiwetlik ish. Mesilen, wilayet tewesidiki bezi medeniy yadikarliqlar neziriyiwi we qanunda qoghdash kérek, déyilgen bolsimu, lékin bu jaylar shexsining kontrolliqida. Hökümetning medeniy yadikarliqlargha chüshenchisi bar, dep turayli, lékin ular buninggha héchqandaq tedbir qollan'ghini yoq" dep tekitlidi.

Qeshqer restilirini chéqish pilani chet'eldiki Uyghur teshkilatlirining shiddetlik tenqidige uchrawatqan yene bir mesile bolup qaldi.

Xitayning bu pilanini bir qedimi medeniyetni weyran qilish pilani, dep eyibligen Uyghur milli herikitining rehbiri, dunya Uyghur qurultiyi re'isi rabiye qadir xanim, charshenbe küni élan qilghan bu heqtiki bayanatida mundaq deydu: " men dunya medeniyet ghezinisidiki yigane bir yadikarliqning ghayip boluwatqanliqidin azapliniwatimen shundaqla xelq'ara jem'iyetni xitay hökümitige bu chéqishning dunya üchün ornini toldurghili bolmaydighan yoqitish ikenlikini bildürüp qoyushqa chaqrimen."

Da'irilerning östeng boyi we aq orda mehelliliridiki öylerni chéqishida yene bir sewebi bar. U bolsa qeshqerni zamaniwilashturush, sheher qiyapitini güzelleshtürüsh, puqralarni yer tewreshke qarshi " bijirim " öylerde olturaqlashturush.

Héytgah jama'esidiki diniy xadimlarning biri, eziz qari xitay da'irilirining xeyrlik ish qiliwatqanliqigha ishinidighan, da'irilerning chéqish pilanini qollaydighan diniy zatlarning biridur. U, " biz buni tereqqiyat, nahayiti yaxshi boldi, dep qaraymiz. Bizning köpchilik ademlerningki, puqralarningki köz qarishida biz buni aseri - etiqe yaki kona qurulushlar özgirip kétidiken dések, nurghunlighan ademler ziyan'gha uchrap kétidu. Biz shuning üchün hazir tereqqiyat dewri bolghandin kéyin, köpchilik puqralarda biz zadi buninggha maslishimiz, deydighan qarash bar. Kona qurulushni saqlap qalsa yer tewresh weqesi yüz bérip qalsa hemme adem yer astida qélip qalidu" deydu.

Eziz qari chéqish we köchürüsh ishlirining mejburi élip bériliwatqanliqini ret qildi. U, "köchüsh yaki köchmeslik puqralarning meylidiki ish," deydu.

Lékin qeshqer medeniyet sépidiki yuqiriqi zat yerlik amma amalsiz qalghanliqini, nöwettiki ehwalda da'irilerning pilanini özgertishke mejburliyalaydighan birdin - bir chare xelq'ara bésim bolup qalghanliqini bildürdi. U mundaq deydu": biz memliket ichide ghulghula, ghewgha qozghap héch ish qilalmaymiz. Chet'el qanchilik arilashsa shunchilik saqlinip qalidu. Bolmisa saqlinip qalmaydu. Bu ishlar shunchilik. Démek bu bekrek diqqet qozghishi kérek. Bizde bezi xewerler téléwizor yaki torda chiqmaydu. Bezi xewer hemme yerde chekleglik.... Bu yerde jama'et pikiri qozghayli dése bu ijtima'iy muqimliqqa bérip chétilidu. Hazir bir adem mesilen, men otturigha chiqip sözley désem men özümning jénidin qorqidighan, adem heqni sözleshtin qorqidighan bir weziyet shekillinip qaldi bu yerde. Hemme ademning ichide qorqunch mewjut .... Shunga méning qarishimche mumkin bar xelq'ara jem'iyetning bekrek diqqet étibarini qozghiyalisaq saqlap qalimizmikin, dep oylaymen."

Uyghur aptonom rayoni hökümitining tor békitide élan qilin'ghan bu heqtiki bir doklatta qeshqer qedimi sheher restiliridiki kona qurulushlarning xeterlik ehwalgha bérip qalghanliqini, ularni chéqish we qurulush élip bérishning zörüriyet bolup qalghanliqini ilgiri sürgen. Lékin awstraliyide ziyarette boluwatqan Uyghur milli herikitining rehbiri rabiye qadir xanim, xitayning mezkur pilani heqqidiki bayanatida qeshqer qedimi sheher restiliridiki kona qurulushlarni chéqish pilanining Uyghur milli kimliki we Uyghurlarni assimilyatsiye qilish gherizide élip bériliwatqanliqini tekitligen.
 
Xitayning chéqish we köchürüsh pilanining aq orda we östeng boyi bilen cheklenmeydighanliqi melum. Uyghur aptonom rayoni hökümitining tor békitidiki doklatta mezkur pilan'gha 3 milyard yü'en meblegh sélinidighanliqini, qeshqer sheher merkizidiki az dégende 50 ming a'ilining köchürilidighanliqini bildürgen.


Toluq bet