'Уйғур тарихидин үрүмчи вәқәсигә нәзәр'

2006‏ - Йили хитай мәдәнийәт тарихи буйичә нобил мукапати вә америкиниң клуг мукапатиға еришкән, һазир америка дөләт мәҗлиси күтүпханисида мәхсус хитай мәдәнийити вә тарихини тәтқиқ қиливатқан, америкидики нопузлуқ хитайшунас мутәхәссис, 76 яшлиқ йү йиңши әпәнди йеқинда 'көзитиш журнили' да 'уйғур тарихидин үрүмчи вәқәсигә нәзәр' сәрләвһийилик тарихий обзор елан қилди.
Мухбиримиз вәли
2009-07-27
Share
Urumchi-weqedin-keyinki-kochida-Uyghurlar-305 Youtube Дин елинған бу сүрәттә, 2009 - йили 18 - ийул күни, үрүмчиниң мәлум кочисида бирнәччә чирайи сулғун уйғурларниң көрүнүши.
Youtube Дин елинди.

"Таң сулалисиниң күчи йәтмигән өңлүк - суйгун қалаймиқанчилиқини әйни замандики күчлүк уйғур дөлити тинҗитқан"

Аптор 'уйғур тарихидин үрүмчи вәқәсигә нәзәр' намлиқ бу обзорида, алди билән хитай тарихидики "өңлүк - суйгун қалаймиқанчилиқи" ни тилға алған. Униң баян қилишичә, хитай тарихидики җәнубий вә шималий сулалиләр дәври дәп аталған дәврдә, өңлүк - суйгун қалаймиқанчилиқи дәп аталған бир чоң қалаймиқанчилиқ йүз бәргән.

Бу вәқә йүз бәргән милади 8‏ - әсрниң оттурилиридин 9‏ - әсргичә болған шу дәврдә, уйғурларниң дөлити наһайити күчлүк дөләт иди. Униң територийиси пүтүн моңғолийә яйлақлирини өз ичигә алған иди.

-- Әйни заманда уйғурларниң җәң қилиш вә тиҗарәт қилиш маһарити наһайити йоқири иди, дәп баянини давамлаштуриду аптор, -- бу дәврдә өңлүк - суйгун қалаймиқанчилиқини бесиқтурушқа таң сулалисиниң әскирий күчи аҗиз келип қалғанлиқи үчүн уйғур дөлитидин ярдәм тәләп қилған. Келишим буйичә уйғур қисимлири таң сулалисиниң пайтәхти шән шәһиригә кирип, бир ай ичидә өңлүк - суйгун қалаймиқанчилиқини тинҗитип, алдиған олҗилирини елип қайтип кәткән, бу бир тарих.

 "9‏ - Әсрдин чиң сулалиси дәвригичә, уйғурлар һечқачан хитайниң бир өлкиси болуп баққан әмәс"

-- 9‏ - Әсрниң ахирида уйғур дөлитидә ички қалаймиқанчилиқ йүз берип, парчиланғандин кейин, - - - дәп баянини давамлаштуриду аптор өз чүшәнчиси буйичә, -- һазирқи тәңритағлириниң шимал вә җәнубиға көчүп кәлгән уйғурлар өз дөлитини таки чиң сулалиси дәвригичә давамлаштурди. Бу дәврләрдә, уйғурлар һечқачан хитайниң бир өлкиси болған әмәс, буму тарихий пакит.

13‏ - Әсрдә уйғурлар чиңгиз хан билән һәмкарлашқан

13‏ - Әсрдә уйғурлар чиңгиз хан билән һәмкарлашқан, әйни заманда моңғулларниң хитай шәһәрлирини булап тапқан байлиқи мол иди, әмма уйғурларниң мәдәнийити йоқири болғачқа, моңғуллар өзиниң игиликини идарә қилишни уйғурларға тапшурған, моңғул йезиқиму уйғурладин қобул қилинған. Бу дәврдә, таң сулалиси дәвридин тартип хитайниң хәлқара содисини контрол қилип келиватқан уйғурлар, өзиниң уруш қилиш вә тиҗарәт қилиштики йоқири маһарити билән, бу дәврдиму парислар вә оттура асиялиқлар арисида ислам мәдәнийитиниң әвҗ елишға, ислам дининиң моңғулларғичә кеңийишигиму зор тәсир көрсәткән.

1949"‏ - Йилиғичә уйғурларни башқа бир дөләт идарә қилалмиған"

-- Йеқинқи йүз йиллардин буянму, уйғурларни башқа бир дөләт идарә қилалмиған,‏ -- дәп баянини давамлаштуриду аптор, -- әмма 1949‏ - йилиға кәлгәндә, уйғурларниң вәзийитидә тосаттин бир өзгириш болди, үрүмчидә 1949‏ - йили хитайлар нопус аран 6% ни игилигән. Шуниңдин кейин хитай коммунист партийиси бу районға йилдин ‏ - йилға көпләп нопус көчүрүп келишкә башлиди. Һазир бу шәһәрдә хитай нопуси аллиқачан 40% тин ашти.

Буниңдин башқа уйғур юртлирида, хитай һөкүмити орунлаштурған һәрбий қисимлар )биңтуән( иқтисадий җәһәттә уйғурларни чәткә қеқип келиватиду, хитай һөкүмити сиясәтлиридә бу районға көчүрүп кәлгән хитайларға ян бесип келиватиду. Бу җәрянда йүз бәргән уйғурлар билән хитай оттурисидики тоқунушлар тамамән мушу сәвәбтин келип чиқти.

"Хитай коммунист партийисиниң уйғурларни хитайға айландурмақчи болғанлиқи үрүмчи вәқәсини кәлтүрүп чиқарди"

Апторниң қаришичә, хитай коммунист партийиси уйғурларни пиланлиқ һалда зораванлиқ билән бастуруп, маарип җәһәттә, уйғурларниң өз тилини қоллинишини чәкләп, диний җәһәттә, һәтта мусулманларниң рози тутушиғиму һәр хил чәклимә қоюп, әркинлик бәрмәй, ахирқи һесабта уйғурларниң пүтүн миллий кимликини йоқ қилип, уларни хитайға айландурмақчи болди, хитайниң мушу мәқсәттә йолға қойған сиясәтлири үрүмчи вәқәсини кәлтүрүп чиқарди.

"Үрүмчи вәқәсини рабийә ханимдин көргәнликиму пакитсиз"

Аптор обзорида йәнә, уйғурларниң йеңидин йетилгән рәһбирини тонуштурди. Униң баян қилишичә, һазир уйғурларниң бир рәһбири йетишип чиқти. Бу ханим һазир америкида. У әслидә хитай өзи йолға қойған 'бир қисим кишиләр алди билән бейисун' дегән сиясәттин пайдилинип милйонер болған. Хитай һөкүмити уни мәмликәтлик сияси мәслиһәт кеңишигиму тәклип қилип әкирди. Әмма кейин, униңда 'уйғурлар өз ишиға өзи хоҗа болуш' дегән идийә барлиқини сәзгәндин кейинла, уни 'вәтәнгә асийлиқ қилди' дегән төһмәт билән түрмигә ташлиди. У 2005‏ - йили америкиниң бесими билән түрмидин чиқирилип, америкиға кәлди.

Шуниңдин кейин, бу ханимниң хәлқарада елип барған паалийәтлири уйғурлар арисида омуми сада қозғиди. Бу сада 'әркинлик, кишилик һоқуқ, милләтләрниң тәң - баравәрлики' дегән сада. Һазир гәрчә хитай һөкүмити үрүмчи вәқәсиниң келип чиқишини бу ханимға дөңгәп турсиму, әмма һазирға қәдәр йәнила пакитсиз орунда туруватиду. 
Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт