Әркинлик сарийи: “хитайниң интернетни қамал қилиш техникиси күнсайин күчәймәктә”

Әркинлик сарийиниң 657 бәттин тәркиб тапқан, бир қисим дөләтләр һөкүмәтлириниң интернет үстидики бесим сиясити һәққидики тәкшүрүш доклатида, хитай һөкүмитиниң инсанларниң пикир вә учур елиш әркинликини қаттиқ дәпсәндә қиливатқанлиқи тәнқид қилинған.
Мухбиримиз ирадә
2012.09.26
xitay-internet-saqchisi-305.jpg Хитай интернет сақчиси
RFA

Әркинлик сарийи бүгүн елан қилған “һөкүмәтләрниң интернет үстидики барғансери күчийиватқан бесими” намлиқ йеңи доклатиниң хитайға аит қисмида көрситилишичә, хитайдики интернет абонтлириниң сани омумий нопусниң 38 пирсәнтини тәшкил қилидиған болуп, хитай, интернет абонтлириниң көплүки җәһәттә дуняда биринчи орунда туридикән. Әмма буниңға қарши, хитай дунядики интернет әркинлики әң еғир дәпсәндә қилинидиған дөләтләрниң бири болуп, интернет абонтлири учур әркинликидин мәһрум қелишқа давам қилмақта. Хитай һөкүмити бу җәһәттә “икки бислиқ” сиясәт йүргүзүп, бир яқтин иқтисадий мәнпәәт йүзидин интернетниң тарқилишини қоллисиму, әмма йәнә бир яқтин униң ичидики мәзмунларни қаттиқ контрол қилмақта.

Хитай һөкүмити 2011-2012-йил ичидә интернетни қамал қилиш техникисини техиму илғарлаштуруп, қамал қилиш даириси вә сүритини ашурған, нурғун кишилик һоқуқ актиплири, адвокатлар вә блог қолланғучилирини интернеттин чәклигән, нурғун мәзмунларни издәш маторидин өчүрүвәткән. Хитайдики интернет қолланғучилири бу мәзгил ичидә хитайниң өзидә йүз бәргән нурғун чоң вәқәләрдин, викиликис тори ашкариливәткән һөҗҗәтләр вәқәсидин, оттура шәрқтики демократик һәрикәтләрдин толуқ хәвәрдар болалмиған. Әң қисқиси, хитайдики абонтлар хитайда йүз бәргән әң муһим сиясий сәтчилик болған бошиләй вәқәсидин хәвәрсиз қалған. Уларниң чәтәлләрдики тор бәтләргә киришиму түрлүк техникилар арқилиқ астилаштурулғанниң сиртида, сиясий сәзгүрлүккә игә тор бәтләр вә яки тивиттер, фейисбук вә ютубқа охшаш даңлиқ хәлқара иҗтимаий тор бәтләр һелиһәм етик.

Доклатта, хитай һөкүмитиниң интернетқа еришишни пүтүнләй тосуветиш билән тонулидиғанлиқи алаһидә әскәртилгән. Униңда билдүрүлүшичә, буниңдики әң көрүнәрлик болғини 2009-йилидики үрүмчи вәқәси болуп, интернет җәмий 2009-йили 7-айдин 2010-йили майғичә 10 ай етиветилгән. Доклатта ейтилишичә, адәттә хитай һөкүмити бундақ намайишлар йүз бәргәндә интернетни бир һәптидин 3 һәптигичә болған арилиқта тақиветидиған болуп, уйғур елиниң интернетини 10 ай үзүветилиши хитай тарихидики әң еғири икән.

Хитай компартийисиниң интернеттики мәзмунларни контрол қилиш истратегийисини үч хил шәкилдә йәни, аптоматик филтирләш, интернет мулазимити ширкәтлирини чәкләшкә маслишишқа мәҗбурлаш вә алдинала тәдбир елиш усуллири арқилиқ йүргүзүш арқилиқ интернетни қаттиқ башқуруп, интернет абонтлирини хәлқарадики учур алмишиш системисидин айрип қойған. Доклатта мундақ дейилгән:
-Даириләр атаққа интернеттики шәһваний мәзмунлар, қимар, сөз-чөчәкләрниң йейилишиниң алдини еливатқан болсиму, әмма әмәлийәттә сиясий сәзгүрлүккә темилар вә яки иҗтимаий вәқәләргә аит мәзмунларни нишан қилған. Хитай даирилири әң қаттиқ чәкләйдиған темилар юқири дәриҗилик рәһбәрләргә қаритилған тәнқидни өз ичигә алған мәзмунлар, хитайниң кишилик һоқуқ вәзийитигә алақидар вә шундақла уйғурлар вә тибәтләрниң һоқуқлириниң дәпсәндә қилинишиға алақидар мәзмунлар вә фалунгуң һәрикити, 1989-йилидики тиәнмен вәқәси, өктичиләргә алақидар мәзмунлар әң қаттиқ чәклинидиған темилардур. Буниңдин сирт, 2011-йили ичидә хитайда юқири сүрәтлик пойиз соқулуш вәқәси, оттура шәрқтики һөкүмәткә қарши намайишлар, японийидики ядро истансисиниң партлаш вәқәси, бузулған йемәкликләр вә муһит мәсилилири, ички моңғулийидә йүз бәргән намайишларға аит мәзмунлар чәкләнгән.

Хитай һөкүмити интернет мулазимәт ширкәтлирини интернеттики мәзмунларни өзлири халимайдиған мәзмунларни тазилашқа мәҗбурлайдиған болуп, ширкәтләр буниңға әмәл қилмиған тәқдирдә өзиниң тиҗарәт кинишкисини йоқитип қоюштин әнсирәп, һөкүмәтниң көрсәтмиси бойичә иш қилишқа мәҗбур болидикән. Мәсилән, доклатта көрситилишичә, хитайдики әң чоң вә әң даңлиқ муназирә тор бети сина ширкитигә аит муназирә бети болған вейбо болуп, сина ширкити өзиниң хитайдики “әң күчлүк тазилаш, филтирләш” системисиға игә икәнликини, һәр күни 24 саәт аптоматик филтирләш системиси вә йүзлигән хизмәтчиниң мәхсус вейбо муназирә бетидә чәкләнгән мәзмунларни филтирләш, тазилаш билән мәшғул болидиғанлиқини ейтқан. Бу хизмәтчиләр күн бойи интернетқа йолланған сәзгүр темиларни, сәзгүр кишиләрниң тор һесабини, улар йоллиған темиларни өчүрүш, кишиләр издәш матори арқилиқ издигән темиларға аит мәзмунларни өчүрүш билән шуғуллинидикән. Мәсилән, сентәбир ейида бу тор бәт һөкүмәтниң тәлипигә бинаән бир қисим хитай әмәлдарларниң қолидики қиммәт баһалиқ саәт, сомкилар көрситилгән рәсимләрни интернеттин еливәткән вә вә у рәсимләрни йоллиған кишиләрниң һесаблирини тақивәткән. Бәзи статистикиларға асасланғанда хитайда интернет издәш маторидин чәкләнгән сөзләрниң сани 800 дин ашидикән. Бу “мәдәнийәт инқилаби” дегән сөзниму өз ичигә алидикән.

Доклаттин қариғанда, хитай һөкүмити интернет мулазимәт ширкәтлирини интернет башқурушини техиму күчәйтишкә қиставатқан болуп, компартийә сиясий бюроси бу һәқтә мәхсус һөҗҗәт тарқатқан вә һәтта бир қисим сиясий рәһбәрләр мәхсус бу ширкәтләргә мәхсус берип, өз еғзи билән тәлипини ейтқан.

Доклатта оттуриға қоюлған қизиқарлиқ нуқтиларниң бири болса, һөкүмәт мәхсус пул берип өзлири үчүн гәп қилғили салидиған муназиричиләр мәсилиси. Доклатта ейтилишичә, хитай һөкүмити 2005-йилидин бери маашлиқ муназиричиләрни ишқа селишқа башлиған болуп, бу кишиләр тохтимай һәрхил даңлиқ муназирә тор бәтлиригә охшимиған қолланғучи исимлири билән кирип, мәхсус һөкүмәтни көккә көтүрүш, мунбәрдики һөкүмәткә наразилиқ билдүрүлгән темилардики пикир еқимини бураш вә зор вәқәләрдики пакитларни бурмилаш, һөкүмәткә қарши гәп қилғанларни тиллаш яки уни юқириға доклат қилиш билән шуғуллинидикән. 2008-Йилидики бир тәкшүрүштин қариғанда пүтүн мәмликәт бойичә бундақ маашлиқ муназиричиләрниң сани 250 миңдин ошуқ икән, әмма 2012-йилида интернет қолланғучилири саниниң йәниму өрлигәнликини нәзәргә алғанда бу хил маашлиқ муназиричиләрниңму көпәйгәнлики муқәррәр икән. Дөләт 2011-йили мәмликәт миқяси бойичә мәхсус бу хил муназиричиләрни тәрбийиләш курслирини орунлаштурған.

Хитай һөкүмити мана мушундақ усуллар арқилиқ хитайдики пуқраларниң пикир әркинлики вә учурға еришиш әркинликини қаттиқ чәкләп келиватқан болуп, доклатта охшимиған пикри сәвәбидин түрмиләрдә ятқан, йетиватқан, өйидә қамалға елинған лю шавбо, әй веве қатарлиқ кишиләрниң қатарида 2009-йилидики үрүмчи вәқәсидин кейин қолға елинған уйғур тор бәт башқурғучилириниң ақивитиму тилға елинған.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.