Хитай шенҗенда уйғурларни тәқип қилишни күчәйтти

Өткән чаршәнбә күни шенҗен шәһириниң футйән райони багуалиң рәстисидики уйғур рестуранида күткүчилик қилидиған турсун исимлик рестуран хизмәтчисиниң өлтүрүлүш вәқәсидин кейин, даириләр шенҗенда бихәтәрликни күчәйтип, уйғурларниң паалийитини тәқип астиға алған.
Мухбиримиз әркин
2010.01.11
Urumqi-xitay-piqaq-esker-qatil-305 Сүрәттә, 14 - ийул, дөң көврүк базириниң йенида, қораллириға өткүр тиғларни бекитип, уйғурларға қарши постта турған хитай қораллиқ сақчилиридин бири.
AFP Photo

Көзәткүчиләр, бу вәқә 5" ‏- июл вәқәси"дин кейин икки милләт арисидики өчмәнликниң қанчилик чоңқурлашқанлиқини, даириләр җиддий тәдбир қоллинип, вәзийәтни юмшатмиса, кәң көләмлик тоқунуш йүз бериш еһтимали барлиқини агаһландурди.

Шенҗен шәһириниң футйән райони багуалиң рәстисидики уйғур рестурани ‏-- "шинҗаң йипәк йоли кавапханиси"да 7 ‏- январ күни йүз бәргән 25 яшлардики турсун исимлик рестуран хизмәтчисиниң өлтүрүлүш вәқәси, шинҗенда хитайлар билән уйғурлар арисидики миллий мунасивәтни җиддийләштүрүвәтти.

Хоңкоңдики "җәнубий җуңго әтигәнлик почта гезити"ниң бу һәқтики хәвиридә, бу вәқә шинҗендики вәзийәтни җиддийләштүрүвәткәнликини, мәзкур вәқәниң миллий мунасивәткә қанчилик тәсир көрситидиғанлиқи һазирчә мәлум болмисиму, лекин даириләрниң бихәтәрлик тәдбирлирини күчәйтип, йүз бериш еһтимали болған тасадипи һадисиләрниң алдини елишқа башлиғанлиқини, шу қатарда шенҗиндики уйғурлар сода қилидиған җайларға көзитиш апаратлириниң орунлаштурғанлиқини билдүргән. Хәвәрдә йәнә, вәқә йүз бәргән "шинҗаң йипәк йоли кавапханиси"ниң әтрапидики дәрәхләрниң кесип ташлинип, рестуран әтрапиға көзитиш апарати орнитилғанлиқини, сақчиларниң рестуран әтрапида көзитиш елип бериватқанлиқини илгири сүргән.

Йәрлик даириләр болса вәқәниң келип чиқиш сәвәби, дилониң тәкшүрүлүш әһвали, қатилларниң муддиаси, мәрһумниң аилә тавабатиниң әһвали вә дәпнә ишлириға даир тәпсилий әһвалларни ашкарилашни үзлүксиз рәт қилип кәлмәктә.

Бу һәқтики йәнә бәзи хәвәрләрдә, даириләрниң уйғур -хитай мунасивити пәвқуладдә назук әһвалда туруватқанда йүз бәргән "йипәк йоли кавапханиси"дики бу вәқәгә алаһидә муамилә қиливатқанлиқини, қатилларниң вәқә пәйда қилиштики муддиасиға даир миллий мунасивәткә тақишидиған назук мәсилиләрни ашкара тилға алмай, вәқәни "әрзимәс ишлар" сәвәбидин келип чиққан адәттики җинайәт, дәп тонуштуруватқанлиқини илгири сүргән.

Биз вәқә йүз бәргән райондики багуалиң сақчиханисиға телефон қилип, вәқәниң әң йеңи тәрәққиятини игиләшкә тиришқан болсақму, лекин сақчиханиниң кәчлик нөвәтчи хадими бу һәқтики соаллиримизға җаваб беришни рәт қилди. У, "бу иш мундақ, биз әмдила ишқа чүштуқ, бу ишлар маңа таза айдиң әмәс. Бу ишларни мән таза билип кәтмәймән. Чүшиниватамсиз? чүнки мән әмдила ишқа чүштүм, сиз сориған бу соалларға мән җаваб берәлмәймән. Мән йәнә бир қетим ейтай, сиз сориған бу соалларға мән җаваб беришкә амалсиз" дәп көрсәтти.

Лекин дуня уйғур қурултийи болса, рестурандики җидәлгә уйғур күткүчиләр билән хитай херидарлар арисидики "әрзимәс ишлар" әмәс, бәлки уйғурларниң миллий кәмситишкә учриғанлиқи вә һақарәтләнгәнлики сәвәб болғанлиқини агаһландуруп, вәзийәтниң бу әһвалға келишидә хитай һөкүмити вә хитай мәтбуатлириниң мәсулийити барлиқини, уйғурлар һәққидики бир тәрәплимилик тәшвиқат хитайларда шовенизимни күчәйткәнликини билдүргән.

"Хәлқ гезити" бу һәқтики хәвиридә җидәлгә "әрзимәс ишлар"ниң сәвәб болғанлиқини илгири сүргән. Шинхуа агентлиқи болса рестуранға озуқланғини киргән хитайларниң чақмақ сориғанлиқини, чақмақ һәққидики талаш-тартишниң җидәлгә сәвәб болғанлиқини билдүргән болуп, вәқә пәйда қилғучиларниң шинҗендики бир мадди әшялар ширкитидә хизмәт қилидиғанлиқини билдүргән иди. Лекин "җәнубий җуңго әтигәнлик почта гезити" бу 7 кишиниң шинҗендики бихәтәрлик мулазимәт ширкити "хуңюңтәй мал-мүлк башқуруш ширкити"дә ишләйдиған аманлиқни қоғдиғучи хадимлар икәнликини ашкарилиди.

Дуня уйғур қурултийи баянатчиси дилшат ришит болса, хитайниң шинҗендики уйғурларға қаратқан назарәтни күчәйткәнликини тәнқидләп, "бу вәзийәтни оңшашниң чариси әмәс" дәп көрсәтти.

"Җәнубий җуңго әтигәнлик почта гезити" ниң хәвиридә йәнә, ""йипәк йоли кавапханиси"дики бу вәқә 5" ‏- июл вәқәси" йүз берип 6 ай вақит өткән болсиму, лекин уйғур - хитай арисидики миллий мунасивәт йәнила наһайити җиддий икәнликиниң намайәндисидур," дәп көрсәтти.

Үрүмчидә туғулуп һазир шинҗенда хизмәт қилидиған хитайлардин болған, исмини ашкарилашни халимайдиған бир ханим, икки милләт арисидики мунасивәтниң әслигә келишигә узун вақит кетидиғанлиқини билдүрди. У мундақ дәйду 5":‏-июл вәқәсиниң икки милләт һессиятиға бәргән зәрбиси һәқиқәтән наһайити чоңқур. Һечқачан бунчилик еғир болуп бақмиған. Раст гәпни қилсам, биз бир шәхси сүпитимиз билән ичимиз ечишиду. Һазирқи мунасивәтниң қисқа вақит ичидә түзүлүши наһайити тәс. Лекин бу дегәнлик әмди мәңгү түзәлмәйду, дегәнлик әмәс. Бирақ бу вәқәниң зийини наһайити еғир болди. Зиянни толдуруш үчүн мәлум вақит кетиши мумкин. Мәлум бәдәлләрни өтәшкә тоғра келиду. Бу бир дәмдә түзүвалғили болидиған нәрсә әмәс. Шуңа һәр икки милләт өзиниң үстигә чүшкән тигишлик ишларни қилиши лазим. Икки тәрәп зиянни әң азайтиши, зиянниң техиму чоңийишиға йол қоймаслиқи керәк."

"Шинҗаң йипәк йоли кавапханиси" өткән йили 5" ‏- июл вәқәси" йүз бериштин бурун багуалиң әтрапидики даңдар рестуранларниң бири иди. Рестуран хоҗайини "җәнубий җуңго әтигәнлик почта гезити" гә бәргән мәзкур вәқә тоғрисидики мәлуматида, "мән бу вәқә уйғурларға қаритилған десәм болмайду. Лекин бу мән үчүн наһайити еғир зәрбә болди. Сақчиларниң соал - сориқи ахирилашса, биз шинҗаңға қайтимиз" дегән.

Бу һәқтики хәвәрләрдә вәқәдин кейин шинҗендики уйғурлар рестуран хоҗайини вә рестуран хизмәтчилирини йоқлап, уларға яр-йөләк болидиғанлиқини, мусибәткә ортақлишидиғанлиқини ипадилигән.

Дуня уйғур қурултийи болса, уйғур аптоном райони җ х назаритиниң шинҗендики хизмәт әтритиниң вәқәгә мунасивәтлик 9 уйғурни тутқун қилғанлиқини вә уларни тәкшүрүватқанлиқини, рестуран хоҗайининиң нәзәрбәнт астиға елинғанлиқини билдүргән иди.

Шинҗендики исмини ашкарилашни халимайдиған юқириқи хитай ханим, буниңға охшаш түрлүк вәқәләрниң омуми мунасивәткә тәсир йәткүзмәсликини, тәрәпләрниң өзини тутивелишини үмид қилди. У, "мениң шәхси нуқтинәзиримдин алғанда, милләтләр иттипақлиқини йәнила яхшилиған обдан, дәп қараймән. Бундақ вәқәләрниң йүз бәрмәсликини, өз ‏- ара қаршилишишниң болмаслиқини үмид қилимән. Өз ‏- ара қаршилишиш һәр иккила тәрәпкә пайда елип кәлмәйду. Бу һечкимгә пайда елип кәлмәйду. Мән көпчиликниң тинчлиқта биргә яшишини арзу қилимән ... Һәр қандақ иш болса диалог билән һәл қилинса, өлүм - йитим болмиса, дәп ойлаймән" дәйду.

Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Пикир

Anonymous
Jan 14, 2010 05:02 AM

Җенимизға чидап ﯪтайдиған ирадигә кәлдуқ!
Қенимизни берип вәтинимизни әмди ﯪлимиз!

Anonymous
Jan 12, 2010 12:15 AM

Бу хитай ханим қиззиқкән һә?!?!?!тинич-сөһбәт билән һәл қилидикән...........Немидегән ﯪлиҗанап ханим һә?!?!?!