Xotende yéqinqi yillarda yüz bergen bir qisim chong-kichik weqeler

Xotende yéqinqi 15 yil ichide yüz bergen weqeler, rayondiki siyasiy we milliy zulumgha qarshi bir isyan bolup Uyghurlarning xitay hakimiyitige qarshi küreshlirining bir parchisidur.
Muxbirimiz shöhret hoshur
2011-07-20
Share
qoralliq-herbiy-namayishchilarni-basturdi-305.jpg Uyghurlarni basturush üchün charlap yürgen qoralliq küchler. 2009- Yili iyul.
RFA

Xoten xelqi öz pikride ching turidighan, meydani tewrimeydighan, küreshlerde arqigha yanmaydighan yerlik mijezi bilen Uyghur jem'iyitige tonushluqtur. Bu tebi'et 1930-yillarda xoten islam jumhuriyitining qurulushidin tartip, eng yéqinqi xitay saqchixanisigha hujum qilish weqesige qeder bir yürüsh chong- kichik weqelerde özini téximu gewdilik halda körsitip kelmekte.

Yéqinqi 15 yilgha nezer salsaq, aldi bilen xotende yüz bergen meschit weqesi xatirilinidu. 1996-Yili xoten shehiridiki bir meschit xitay hökümiti teripidin chéqilishqa buyrulidu. Bu arqiliq meschit jama'iti ibadetlirini sheherning qaynaq merkizide emes, sheherning xilwet burjikide qilishqa mejburlinidu. Shu chaghda chet'elge yoshurunche élip chiqilghan bir widiyo léntisida körsitilishiche, meschit jama'iti meschitni chéqishqa qarshi naraziliqini aldi bilen aghzaki ipadileydu؛ arqidin yazma teklip sunidu؛ telepliri qopalliq bilen ret qilin'ghanda, sheherlik hökümet aldida namayish qilidu. Namayishmu jawabsiz qalghanda, namayishchilar sheherlik hökümet binasigha tash we késekler bilen hujum qilip zulum we zorawanliqqa qarshi meydanini ipadileydu.

1997-Yili xotende bir neper hörmetke sawawer diniy zat qanunsiz halda tutqun qilinidu. Bumu xotende yene bir qétimliq namayishqa seweb bolidu. Uyghur teshkilatlirining doklatlirida körsitilishiche, her ikki qétimliq namayishta yüzlerche kishi tutulidu we késilidu. Xitay hökümiti bu ikki namayishni qattiq basturush yoli bilen xoten xelqini jimiqturmaqchi bolidu؛ emma xoten yene tinchimaydu.

2000-Yillarda népalgha qéchip chiqqan shir'eli qatarliq xotenlik yashlarning ashkarilishiche, xotende 2000-yillarning aldi keynide, kichik-kichik guruppilarning xitay saqchi xadimlirigha, chirik emeldarlirigha, millet xa'inlirigha zerbe bérish heriketliri üzülmey dawamlishidu. Diniy ölimalirini béshigha élip kötürüsh, ilim tehsil qilghuchilarni himaye qilish, heqiqet we erkinlik üchün küresh qilghuchilarni qedirlesh xoten xelqi waz kechmey kéliwatqan en'eniwi qimmet qarashliridindur.

Xotende 2007-yili türmide urup öltürülgen qashtéshi sodigiri mutellip haji, ene shu en'eniwi adetke warisliq qilghini üchün türmige tashlan'ghan. Uning talip balilargha turalghu öy bérishi, mehbus a'ililiridin hal sorishi xitay teripidin jinayet dep békitilidu. 2008-Yili mart éyida xotenning qaraqash nahiyisidiki Uyghur yashliri mutellip hajining ölümige naraziliq bildürüp qaraqash saqchi idarisi we hökümet binasi aldida toplinidu. Heq we adalet dep sho'ar towlaydu. Namayishchilar yene tutqun qilinidu, jazalinidu.

2008-Yili béyjing olimpiki xoten xelqini yene bir qétim ornidin des turghuzidu. 3-Ayning 23-küni meshhur xoten ayallar namayishi yüz béridu. Namayishchilar, chékidin ashqan olimpik bixeterlik tedbirlirige, diniy cheklimilerge, türmidiki qiyin-qistaqlargha naraziliq bildüridu. Radi'oyimizning shu chaghda igiligen uchurliridin melum bolushiche, namayish ikki dawam qilidu, 1000 din artuq kishi ishtrak qilidu. Birinchi küni 400, ikkinchi küni 200 bolup, jem'iy 600 neper ayal tutqun qilinidu. Tutqunlar a'ile tawabi'atliri we dost-buraderliri weqege ariliship, xitay j x xadimliri bilen toqunushidu. Toqunushta bir qisim xitay köchmenliri, xitay dukanliri hujumgha uchraydu. Xitay hökümiti weqeni yenila zorawanliq, bulangchiliq, térrorluq we diniy esebiylik bilen eyibleydu. Xitay weqening yüz bergenlikini étirap qilishqa mejbur bolidu. Emma weqege qatnashqilarning aqiwitini yeni qandaq jazalighanliqini hazirghiche yoshurmaqta.

2010 ‏-Yili 11‏-ayning 2-küni qatnash saqchilirigha hujum qilish weqesi yüz béridu. Xitayning tengritagh xewer torida bayan qilinishiche, shu küni aqniyaz nur isimlik bir yash bir sepdishi bilen birlikte xoten sheher ichide kétiwatqanda, bir saqchi tekshürüsh üchün ularning aldini tosidu. Aqniyaz aptomobili bilen qatnash saqchisini soqup ötüp meydandin uzaqlishidu. Aqniyaz mökünüp yatqan yérige saqchi yétip kelgende saqchining 29 yérige pichaq tiqip, saqchini öltüridu.

Xotende yüz bergen eng yéngi shiddetlik weqelerdin biri nawagh saqchixanisigha hujum qilish weqesidur. Xoten sheherlik jama'et xewpsizlik idarisining, aptonom rayonluq hökümetning bügünki bu heqtiki bayanatida, weqening aldin puxta teyyarlan'ghanliqi, hujumning ushtumtut bolghanliqi we éghir wehime peyda qilghanliqi bildürülgen. Xitayning bügünki bayanatlirida, hujumchilarning hujum dawamida qollirida islam bayriqi kötürgenliki we diniy sho'arlarni towlighanliqini qeyt qilghan we weqening xaraktérining milliy yaki siyasiy emes, peqetla térrorluq ikenlikini tekitligen. Muhajirettiki Uyghur pa'aliyetchiliri hujumchilarning towlighan sho'ari we kötürgen bayriqi néme bolushidin qet'iynezer, weqening kélip chiqish sewebining milliy we siyasiy zulum ikenlikini, hujumchilarning meqsitining erkinlik ikenlikini bildürüp, hujumning xoten diyarida yillardin béri yüz bérip kéliwatqan xitay hakimiyige qarshi erkinlik kürishining bir parchisi ikenlikini tekitlimekte.

Bügün bu heqte pikir bayan qilghan rabiye qadir xanim, 18-künki hujumda, xitayning bir dölet apparatining hujumgha uchrighanliqini, xitay saqchi ponkitlirining 5-iyuldin kéyinki basturush heriketliride aldinqi septe rol alghanliqini, 18-iyul weqesidiki pida'iylarni térrorluq bilen eyibleshke bolmaydighanliqini bildürdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet