«явропа иттипақи билән хитайниң мунасивити тоғрисида муназирә» намлиқ йиғинда уйғурлар мәсилиси муһим тема болди

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2020-09-10
Share
jurgen-trittin-yurgen-trittin.jpg «явропа иттипақи билән хитай хәлқ җумһурийитиниң мунасивити тоғрисида муназирә» намлиқ йиғинда тунҗи болуп сөзгә тәклип қилинған йешиллар партийәсиниң рәһбәрлиридин йүрген триттин әпәнди. 2020-Йили 9-сентәбир, германийә.
bundestag.de

Германийә парламент әзалири хитайниң уйғурларға селиватқан зулумлириға сүкүт қилмаслиқни тәкитләшти.

Хитай ташқи ишлар министири ваң йиниң 25-авғусттин 1-сентәбиргичә давамлашқан явропа зиярити ахирлишип бирқанчә күндин кейинла, германийә ташқи ишлар министирлиқи өзлириниң йеңи «асия сиясити» ни елан қилип, «германийәниң асиядики әркинлик, демократийә, қиммәт қаришида германийә билән келишәләйдиған дөләтләр билән зич мунасивәт орнитиш» ни халайдиғанлиқини җакарлиған иди.

15 Йилдин буян давамлишип кәлгән, әмма ахирқи бир-икки йилдин буян тохтап қалған, бәзи германийә парламент әзалири вә кишилик һоқуқ органлири тәрипидин «һечқандақ пайдиси болмиди» дәп қаралған «германийә-хитай қанун диалоги» ни давамлаштурушму ваң йиниң шу қетимқи зияритидә әслигә кәлгән иди.

«Германийә-хитай қанун диалоги» 8-сентәбир өткүзүлди. Германийә парламенти кишилик һоқуқ вә инсаний ярдәм комитетиниң рәиси бәрбел кофләр ханим ташқи ишлар министири һайко масқа вакалитән бу диалогқа риясәтчилик қилған иди. Улар бу диалогни башлаштин бир күн илгири, йәни 7-сентәбир күни уйғурлар, тибәтләр, хоңкоңлуқлар вә башқа кишилик һоқуқ органлириниң вәкиллири билән тор сөһбити өткүзүп, хитай билән болған бу диалогта конкрет һалда қайси мәсилиләрни күнтәртипкә елип келиш лазимлиқини музакирә қилған. Сөһбәткә д у қ рәиси долқун әйса әпәндиму қатнашқан. Долқун әйса әпәнди бу сөһбәттә хитайниң җаза лагерлири сиясити вә шәрқий түркистанда давам қиливатқан қирғинчилиқлар тоғрисида мәлумат берип өткән.

Германийә парламенти кишилик һоқуқ вә инсаний ярдәм комитетиниң рәиси бәрбел кофләр ханимниң 9-сентәбир елан қилған баянатиға асасланғанда, бу қетимқи «германийә-хитай қанун диалоги» мувәппәқийәтлик болмиған. Тор арқилиқ өткүзүлгән бу сөһбәттә уйғурлар вә җаза лагерлири мәсилиси нуқтилиқ оттуриға қоюлған болуп, хитай тәрәпниң вәкиллири бу темидин өзини қачурған.

Кофлер ханим баянатида мундақ дәйду: «бүгүн хитай билән елип барған кишилик һоқуқ диалогида биз қанун-түзүм, пуқраларниң сиясий һоқуқи, аз санлиқ милләтләрниң һәқ-һоқуқи вә нөвәттики тәрәққиятлар тоғрисида пикир алмаштурдуқ. Мән бир мәзгилдин буян хитайдики кишилик һоқуқ вәзийитиниң барғансери начарлишиш әһвалини һәмдә хитайниң хәлқара мәҗбурийәтлиридин күнсери йирақлишиш вәзийитини изчил көзитип кәлгән идим. Биз мушу ахирқи һәптидә қолға елинғанларға асасән, хитайниң ‹дөләт хәвпсизлики қануни' ниң хоңкоңлуқларниң кишилик вә сиясий һоқуқлирини чәкләватқанлиқини музакирә қилдуқ. Биз йәнә хитайдики азсанлиқ милләтләр учраватқан назарәт вә вәйранчилиқларни, болупму уйғурларниң ечинишлиқ тәқдирини, бир милйондин артуқ уйғурниң қайта тәрбийәләш мәркәзлиригә қамилиш мәсилисини музакирә қилдуқ. Буниң пикир әркинлики вә йиғилиш әркинликини дәпсәндә қилиш болидиғанлиқи, шундақла кишилик һоқуқ адвокатлириға қарита йүргүзүлүватқан бастуруш вә қолға елишниң еғирлишиватқанлиқиниму музакирә қилдуқ. Мән бу мәсилиләрниң һәммисини алаһидә вәзинлик тәләппузда очуқ оттуриға қоюп, хитайдин кишилик һоқуқ принсиплириға вә хәлқара қанунларға һөрмәт қилишни тәләп қилдим.»

Кофлер ханимниң баянатта тилға елишичә, бу қетимқи тор сөһбитигә германийәниң көплигән муһим министерлиқлириниң вәкиллириму қатнашқан. У баянатида мундақ дәйду: «хитай тәрәп конкрет темиға, асаслиқ күнтәртипкә киришни халимайдиғанлиқини ипадә қилди. Әмма мән билән сөһбәттә болған хитайлар немә демәкчи болғанлиқимни ениқ чүшәнди».

Диққәткә сазавәр болғини, 9-сентәбир германийә парламентида өткүзүлгән «явропа иттипақи билән хитай хәлқ җумһурийитиниң мунасивити тоғрисида муназирә» намлиқ йиғинда уйғурлар мәсилисиниң һакимийәт бешидики партийәләрниң рәһбәрлири тәрипидин оттуриға қоюлушидур.

9-Сентәбир чүштин кейин саәт 18:39 өткәндә башлинип 1 саәттин артуқ давам қилған бу йиғинға германийә парламентиниң муавин рәиси томас опперман риясәтчилик қилған иди. Тунҗи болуп сөзгә тәклип қилинған йешиллар партийәсиниң рәһбәрлиридин йүрген триттин нутқида нуқтилиқ һалда хитайниң кеңәймичилик сияситини тәнқид қилип, явропа иттипақиниң хитай сияситини қаттиқ әйиблиди. У сөзиниң муқәддимисидә дең шявпиң йолға қойған ташқи сиясәтниң ши җинпиң дәвригә кәлгәндә пүтүнләй ахирлашқанлиқини, хитайниң ички җәһәттә шинҗаңдин хоңкоңғичә қол узартқанлиқини, ташқи җәһәттин «йеңи йипәк йоли» истратегийәси арқилиқ җәнубий деңиздин йолға чиқип, пүтүн дуняға кеңийиватқанлиқини, хитайниң нөвәттики күчлүк риқабәттә американи мәғлуп қилип дуняға хоҗа болушқа урунуватқанлиқини, бундақ бир арқа көрүнүш астида явропа иттипақиниң йеңи бир хитай сияситини йолға қоюшиниң зөрүрлүкини тәкитлиди.

У сөзидә явропа иттипақи вә германийәниң хитайни «истратегийәлик һәмраһ», «системилиқ рәқиб», «иқтисадий риқабәтчи» дәйдиған идеологийәсигә лайиқ ташқи сиясәт бәлгилийәлмигәнликини әйибләп, мундақ дәйду: «адаләт болмиған, әркинлик йоқниң орнида болған, һәммә йәрни күчлүк назарәт қаплиған хитай бу дуняға модел болалмайду. Хитай германийә үчүн, явропа иттипақи үчүн истратегийәлик һәмраһ әмәс, бәлки мурәккәп һәмраһ. Алди билән униң шинҗаң вә хоңкоңдики зораванлиқлириға чәклимә қоюш керәк.»

Германийә һөкүмитиниң йеқинқи мәзгилләрдин буян уйғурлар мәсилисигә башқичә көңүл бөлүшкә башлаватқанлиқини илгири сүргән д у қ яшлар комитетиниң рәиси, қурултайниң берлин ишханисиниң мудири ғәюр қурбан әпәнди бу һәқтә тохталғанда, барғансери көп парламент әзалириниң уйғурлар мәсилисини парламентниң түрлүк йиғинлирида оттуриға қоюп келиватқанлиқини тилға алди.

«явропа иттипақи билән хитай хәлқ җумһурийитиниң мунасивити тоғрисида муназирә' намлиқ бу йиғинда йәнә һакимийәт бешидики христиан демократлар партийәси вә христиан сотсиял партийәсиниң рәһбәрлиридин доктор йоһан давид, а ф д (германийә үчүн таллаш) партийәсиниң рәһбәрлиридин доктор роланд хартвиг, ташқи ишлар министирлиқи идарисиниң баш министири нилс аннен, әркин демократлар партийәсиниң әзаси, германийә кишилик һоқуқ комитетиниң рәиси гуйди йәнсен қатарлиқларму нутуқ сөзлиди. Улар сөзлиридә хитайниң уйғурлар үстидин елип бериватқан бастуруш сияситигә хатимә бериш үчүн үнүмлүк тәдбирләрни йолға қоюшни тәшәббус қилип өтти.

Ташқи ишлар министирлиқи идарисиниң баш министири нилс аннен сөзидә «кишилик һоқуқ мәсилиси бизниң ташқи сияситимизниң ядроси. Биз хоңкоң, шинҗаң мәсилилиридә хитайни бу җайлардики зулумға хатимә беришкә чақирип келиватимиз. Ташқи ишлар министири мас 1-сентәбир хитай ташқи ишлар министири ваң йи билән көрүшкәндә хоңкоңда демократик сайлам өткүзүшни тәшәббус қилди һәмдә шинҗаңдики уйғурлар үстидин йүргүзүватқан бастурушниң явропа иттипақиға әза дөләтләрни нарази қилидиғанлиқини әскәртти,» дегәнләрни тилға алди.

Бу йиғинда уйғурлар тоғрисида әң кәскин ипадә билдүргән парламент әзаси әркин демократлар партийәсиниң әзаси, германийә кишилик һоқуқ комитетиниң рәиси гуйди йәнсен ханим болди. У сөзидә җаза лагерлириға қамалған 1 милйондин артуқ уйғурниң трагедийәлик кәшмишлиригә көңүл бөлүшниң германийә парламентиниң вәзиписи икәнликини қаттиқ тәләппузда тәкитлиди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.