Хитай һөкүмити хитайларни уйғур қизлириға өйлинишкә ашкара чақириқ қилмақта

Мухбиримиз гүлчеһрә
2019-04-24
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Хитайниң аммиви таратқулирида хитайларни уйғур вә башқа йәрлик милләтләр билән той қилишқа ашкара чақириқ қилидиған елан вә тәшвиқатлириниң бири.
Хитайниң аммиви таратқулирида хитайларни уйғур вә башқа йәрлик милләтләр билән той қилишқа ашкара чақириқ қилидиған елан вә тәшвиқатлириниң бири.
Social Media

Йеқинқи вақитларда, хитайниң аммиви таратқулирида хитайларни уйғур вә башқа йәрлик милләтләр билән той қилишқа ашкара чақириқ қилидиған елан вә тәшвиқатлар тарқилишқа башлиған. Уйғурлар таратқуларниң диққәт нуқтиси болуватқан бир пәйттә дуняви тәсиргә игә иҗтимаий таратқулардиму зор көләмдә тарқалған хитайниң бу хил тәшвиқатлири бәлгилик инкас қозғимақта. Униң бири өзини биңтуәнлик ли нәй нәй (ли чоң ана) дәп ативалған, биңтуәндики лайиқ тонуштуруш ширкитидики хитай аялниң хитай ичидики йигитләрниң, «хәнзу билән уйғур қизлар той қилсақ боламду ? улар билән той қилсақ һөкүмәт нәччә пул мукапат бериду? дегәндәк соаллириға җаваб бәргән қияпәттә тарқатқан син тәшвиқат филими.

Ли буниңда, уйғур елидики уйғур, қазақ қатарлиқ милләт қизлирини чирайлиқ, ишчан, ақ көңүл дәп бир һаза махтиғандин сирт, бу җайда һәр милләтниң өз ара той қилиши наһайити омумлашқан иш дәп көрситип, ичкиридики өлкиләрдин нурғун содигәрләр, ярдәм бәргүчи пидаийлар келип, бу йәргә мәбләғ селип, той қилип яшап қеливатиду, бундақ ишлар бәк көп дәп әмәлийәтни бурап көрситиду.

Гәрчә уйғур дияридики йәрлик милләтләр арисидиму өз-ара тойлишиш, өрп-адәт, диний етиқади охшап кетидиған милләтләрдә көрүлсиму, уйғур қазақ, қирғиз қатарлиқ милләтләрниң хитай билән той қилиш нисбити изчил төвән һәтта хитайдики башқа милләтләргә селиштурғанда йоқ дейәрлик болуп кәлгән.

2014-Йили 2-сентәбир, хитайниң «җуңгодики милләтләр вә динлар» торида елан қилинған тәкшүрүш доклатида «нөвәттә шинҗаңда уйғур билән хәнзуниң никаһлиниш сани бирқәдәр аз, 2000-йили 5-қетимлиқ нопус тәкшүрүшкә асасланғанда, мәмликитимиздики 56 милләт ичидә уйғурларниң башқа милләт билән никаһлиниш нисбити әң төвән болуп 1.50% Болған, буниң ичидә әрләр 0.996% Ни, аяллар 0.994% Ни игилигән» дәп көрситилгән иди.

2014-Йили 21-авғусттин башлап иҗра қилинған, чәрчән наһийәлик партком чиқарған «миллийлар билән хәнзулар тойлашқан аилиләрни мукапатлаш тәдбирлири» намлиқ һөҗҗәт, ши җинпиңниң һакимийитиниң милләтләрниң қошулуп кетишини илгири сүрүш сиясәтлириниң уйғур елидә җиддий иҗра қилишқа башлиғанлиқиниң ипадиси дейишкә болиду. Һөҗҗәттә, наһийә тәвәсидә уйғурларни асас қилған йәрлик милләтләр билән хәнзулар тойлашса, олтурақ өй вә пәрзәнтлириниң ишқа орунлишиши җәһәттә алаһидә тәминаттин бәһримән болидиғанлиқи көрситилгән иди. Униңдин кейин хитай билән уйғур тойлашқан сүрәтлик хәвәрләр, уйғурларниң шу хилдики сиясийлашқан коллектип той мурасимлириниң видейолири хитай тәшвиқат васитилиридики вә иҗтимаий таратқулиридики әң көп тарқитилидиған көрүнүшкә айланмақта.

Хитайларниң уйғур елигә келип той қилишида васитичилик ролини ойнаватқан биңтуәндики ли видеолуқ бу лайиқ тонуштуруш еланида йәнә «бу җайда нурғун асаслиқ милләтләр бар уйғур қазақ, туңган дегәндәк, әгәр силәр охшимайдиған милләтләр билән һессият алмаштурушни истисәңлар ли нәй нәйниң йениға келиңлар!» дәп тәклип қилиниду.

Америка корнел университетиниң антропологийә профессори магнус фискеси хитайниң бу хил тәшвиқатиға тиветир бетидә инкас қайтуруп: «бу болса йүз бериватқан қирғинчилиқниң бир бөлики, бу бинормал тәшвиқатларда пәқәт уйғур қизлири хитайлар билән той қилиду. Уйғур йигитләрниң хитай қизлириға өйләнгәнликидәк әһвал көрүнмәйду» дәп язған.

Йәнә нурғун инкас қайтурғучилар охшашла хитай һөкүмитиниң пул арқилиқ сиясәт арқилиқ хитайларни уйғур қизлириға өйлинишкә риғбәтләндүрүшини «йиргинчлик сиясий никаһ» дегәндәк сөзләр билән күчлүк әйиблигән.

Бу һәқтә зияритимизни қобул қилған америкадики уйғур сиясий көзәткүчиләрдин илшат һәсән әпәнди, хитай әрлиригә башқа милләтләрдин лайиқ тонуштуруватқан ли фамилилик аялниң өзиниңму биңтуәнгә әйни дәврдә коммунист хитай һөкүмитиниң алдиши билән кәлгән, мәҗбурий сиясий никаһниң зиянкәшликигә учриғучи болуши икәнликини илгири сүрүп, йәнә униң коммунист хитайниң уйғур вә башқа йәрлик милләт қизлириниң сиясий никаһқа мәҗбурлинишида рол еливатқанлиқини «наһайитиму әхлақсиз бир қилмиш», деди.

Илшат әпәнди йәнә гәрчә мәдәнийәтлик җәмийәттә һәр қайси милләтләр арисида өз ара той қилиш мәвҗут әһвал болсиму, лекин у муһәббәт вә өз разилиқи билән болғандила нормал болидиғанлиқи, әмма һазирқи уйғур елиниң вәзийитидә той йешидики әркәкләр асасән лагерларға елип кетилгән, хитай билән той қилишқа қарши чиқиш радикаллиқниң ипадиси сүпитидә җазаға учраватқан шараитта бу хил сиясәт вә тәдбирләр арқилиқ уйғур қизлирини хитайлар билән той қилишқа зорлашниң қобул қилғили болмайдиған бир әһвал икәнликини көрсәтти.

Хитайниң уйғур вә башқа милләтләр, болупму 2милйондин артуқ адәмни лагерға қамиған, уйғур елидә сиясий вәзийәт пәвқуладдә җиддийләшкән, милләтләр ара мунасивәт әң сәзгүр һаләткә кәлгән бир пәйттә, хитай һакимийитиниң хитайлар билән уйғурлар өз-ара тойлаштурушни ашкара тәшвиқат қилишини «аҗайип бимәнилик» дәп тәнқид қилған «бейҗиң баһари журнили» ниң муһәррири ху пиң мундақ деди:

«Әлвәттә бу хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан мәдәнийәт җәһәттин ирқий қирғинчилиқ қилип йоқитиш сияситиниң бир тәркиби. Никаһ әсли өз мәйли бойичә болидиған иш әмма хитайниң бу йәрдә мукапатлаш вә җазалаш тәдбири арқилиқ милләт һалқиған тойлишишни илгири сүрүшидәк сиясийлиқи вә мәҗбурлаш характери буниң бинормаллиқини көрситип турупту. Бу ениқла ассимилятсийә сиясити».

Хитай һөкүмитиниң пәқәтла хитай әрлирини уйғур вә башқа қизлири билән той қилишқа риғбәтләндүрүш арқилиқ йәтмәкчи болған мәқсәтлири һәққидә мулаһизә йүргүзгән ху пиң әпәнди йәнә мундақ дәйду: «мениңчә хитайниң икки хил мәқсити бар, бири хитай ичидә әр-аял нисбәт тәңпуңлуқи еғир бузулған. Хитайлардики хотун алалмайдиған бойтақлар санини азайтиш үчүн һәр қайси аз санлиқ милләт районлирида бу хил хитайлар билән той қилишни илгири сүрүш тәдбирлирини қолланмақта. Йәнә бир тәрәптин, хитайда икки милләттин туғулған шалғут балиларниң милләт тәвәликини айриғанда адәттә ата тәрәпкә тәвә болиду. Бундақ әһвалда уйғур вә башқа милләт қизлирини хитайлар билән той қилишқа мәҗбурлашниң очуқ-ашкара һалда тәшвиқат қилиниши бу әмәлийәттә хитай коммунист һакимийитиниң уйғур елини узақ муддәтлик контрол қилиш истратегийәсиниң қипялиңач оттуриға чиқиши».

Хитай даирилириниң саяһәт елани арқилиқму хитайларни уйғур қизлириға өйлинишни күчәп тәшвиқат елип бериливатқанлиқи йеқинда хитай иҗтимаий таратқулирида тарқалған йәнә бир хитайчә син филимидин ашкариланди:

Бу еланда өзини «шинҗаңлиқ» дегән бир қиз, һәтта уйғур қизлири хитай йигитләр билән той қилса боламду? дегән соалға уйғур қизлириниң бәргән җаваби сүпитидә ипадә билдүргән болуп, у муһәббәтниң милләт вә дөләт чеграси болмайдиғанлиқини, һәқиқий сөйгүси болсила уйғур қизлириниң униңға еришишкә тиришидиғанлиқини, бир уйғур қиз өзиниң хәнзу йолдишиниң көйүмчан вә тиришчанлиқидин наһайити миннәтдарлиқини билдүргәнлики қатарлиқларни сөзлигән. У йәнә «уйғурлар башқа милләтләр билән той қилмаслиқ мәсилиси мәвҗут әмәс. Көпчилик силәрму уйғур гүзәллирини яқтурамсиләр?» дәп чақириқ қилған.

Уйғур дияридики җаза лагерлириға соланған милйонлиған тутқунлар ичидә уйғур әрләрниң юқири салмақни игиләйдиғанлиқи илгири сүрүлүватқан бир пәйттә хитай һөкүмитиниң бу хил тәшвиқатни күчәйтиши чәтәлләрдики көзәткүчиләрниң диққитини қозғимақта.

Уйғур елини узундин буян көзитип келиватқан австралийә ла троп университетиниң дотсенти җәймс ләйболд, өзиниң тивитер бетидә бу хил тәшвиқатларға қарита инкас қайтурған.

У өзиниң әң йеқинқи тәтқиқатиға қариғанда әмәлийәттә уйғур елидә уйғурларниң хитайлар билән тойлишидиғанларниң интайин аз учрайдиғанлиқини, нөвәттә уйғурларниң башқа милләтләр билән тойлишиш нисбити хитайдики милләтләр ичидә әң арқида болуп, аран 1% гә йетидиғанлиқни испатлиқ оттуриға қойған, хитайниң икки милләтниң той қилишини илгири сүрүш тәдбири болса, хитайниң бу районни бесивелиш истратегийәлик пиланини әмәлгә ашурушида узун тарихқа игә бир васитә дәп мулаһизә қилған.

Уйғур көзәткүчи илшат һәсән әпәнди хитай һөкүмити бир тәрәптин лагерларни қуруп, уйғур вә башқа йәрлик милләтләрниң той йешидики әрлирини қамап йәнә бир тәрәптин һәтта уларни туғқанлаштуруп вә никаһлинишқа мәҗбурлап, миллий вә диний пәрқләрни йоқ қилишқа урунуватқан болсиму, буниң хитай күткәндәк нәтиҗә һасил қилалмайдиғанлиқи илгири сүрди. Илшат әпәндиниң қаришичә, уйғурлар билән хитайларниң никаһ вә аилә қуруштики қиммәт өлчәмлиридики вә әң муһими мәдәнийитидики пәрқләр бу сияситиниң мәғлуп болидиғанлиқини бәлгиләйду, икки милләт арисида никаһлинишни илгири сүрүштики мәҗбурлаш чарилири болса, миллий зиддийәтни техиму чоңқурлаштуриду.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт