Uyghur kishilik hoquq qurulushi Uyghurlarning panahliq mesilisining jiddiy hel qilinishini telep qildi

Muxbirimiz gülchéhre
2021-06-23
Share
Uyghur kishilik hoquq qurulushi Uyghurlarning panahliq mesilisining jiddiy hel qilinishini telep qildi Xitay elchixaniliri teripidin inawetsiz qiliwétilgen pasportlarning biri.
uhrp.org

Her yili 6-ayning 20-küni birleshken döletler teshkilati teripidin dunya musapirlar küni qilip békitilgen. B d t ning dunya musapirliri heqqidiki doklatigha qarighanda, hazir 82 milyondin artuq adem dunyaning herqaysi jaylirida musapirliq hayatigha mejbur bolghan.

Xitayning yillardin buyan Uyghur diyarida élip bériwatqan qattiq basturush siyasetliri, bolupmu yéqinqi yillardin buyanqi lagér we türmilerge solash qilmishliri sewebidin, chet'ellerge qéchip chiqip dunyaning her qaysi jaylirida panahliniwatqan we sergerdanliq hayatigha mejbur bolghan Uyghurlarning sanimu az emes. Emma hazirghiche melum bolghan uchurlargha qarighanda, gerche xéli köp sandiki kishi oxshimighan ellerdin we birleshken döletler teshkilatining musapirlar kométitliridin siyasiy panahliq tiligen bolsimu, biraq ularning panahliq ishlirining herxil tosalghulargha uchrawatqanliqi, hetta panahliq teleplirining ret qiliniwatqanliqi, bezilirining bolsa xitaygha qayturulghan we qayturulush xewpide turuwatqanliqi melum.

Hazirghiche qazaqistan, özbékistan, tajikistan, qirghizistan, pakistan, misir, tayland, kambodzha, népal, türkiye, se'udi erebistan, gérmaniye qatarliq birqisim ellerdin musapir Uyghurlarning mejburiy xitaygha qayturulghanliqi melum. Tayland, türkiye we pakistan qatarliq döletlerde yenila éniqsiz sandiki Uyghurlarning qayturulush xewpide ikenliki Uyghurlarda ortaq endishe qozghawatqan mesile bolup turmaqta.

Washin'gtondiki UHRP yeni Uyghur kishilik hoquq qurulushi 2021-yili 6-ayning 20-küni, yeni dunya musapirlar küni munasiwiti bilen mexsus chaqiriq élan qilip, xitay hökümitining basturushliridin qéchip chet'eldin panahliq tileshke mejbur bolghan Uyghurlarning qiyinchiliqining jiddiy hel qilinishi kéreklikini yene bir qétim otturigha qoydi.

Chaqiriqta mezkur organning ijra'iye diréktori ömer qanat: "Köp yillardin buyan Uyghur kishilik hoquq qurulushi dunyaning her qaysi jayliridiki Uyghur musapirlirining künséri xeterlik weziyetke qéliwatqanliqi heqqide agahlandurush signalini kücheytip keldi. Bu Uyghur musapirlargha yardem bérish démokratik hökümetlerning Uyghurlargha yardem körsitishte derhal qilalaydighan ishidur" dégen.

Kishilik hoquq qurulushining bayanatida yene, herqaysi döletlerni musapirlar we panahliq tiligüchilerni ular ziyankeshlikke uchraydighan döletke qayturmasliqqa chaqiriq qilindi. Mezkur bayanatta yene démokratik döletlerning xitayning tehdit we parakendichiliklirige uchrap kéliwatqan Uyghur musapirlirini qoghdishi we Uyghurlarning chégradin qoghlap chiqirilish xewpi barliqini tonup yétishi kérekliki alahide eskertilgen.

Uningda yene, amérika hökümitining nöwette Uyghurlarni panahliq ishlirida "Birinchi orun'gha qoyidighan" musapirlar qilip belgileydighan qanunni oylishiwatqanliqi, bundaq bolghanda ularning biwasite amérikagha köchüp kélishni iltimas qilalaydighanliqini misal élish arqiliq "Bashqa döletlermu mushuninggha oxshash siyasetlerni oylishishi kérek" dep körsitilgen.

Uyghur kishilik hoquq qurulushining xadimi pétér érwin bu heqte ziyaritimizni qobul qilip, Uyghur musapirlar duch boluwatqan weziyetning endishilik ikenlikini, bolupmu ularning panahliq ishlirining ret qilinish we kéchikishidin bashqa, bezi musapir bolup turuwatqan döletlerdimu xitayning wasitilik we biwasite tehditliridin qutulalmay kéliwatqanliqini bildürdi.

Pétér ependi özlirining dunya musapirlar küni élan qilghan mexsus bayanatida, Uyghur kishilik hoquq qurulushining bu yil yil béshida ötküzülgen amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining ispat anglash yighinida amérika hökümitige bergen tewsiyelirini bashqa hökümetlerningmu maslashturushini teshebbus qilin'ghanliqini bildürdi. U mundaq dédi: "Biz bayanatta her qaysi dölet we hökümetlerning Uyghur musapirlargha yardem bérishte, némilerni qilalaydighanliqi heqqide mundaq tekliplerni berduq: iltimas qilish basquchida Uyghur panahliq tiligüchilerning délolirini tézlitish. Qayturulush xewpige duch kelgen döletlerde Uyghurlarni aktipliq bilen orunlashturush programmisi qurush.

Höjjetlerning kemchil bolushining Uyghur panahliq tiligüchiliri üchün tosalghu emeslikige kapaletlik qilish.

Xitay hökümitining parakendichilik, qorqutush, tehditi, Uyghur jama'itige jasusluq qilish bésimini toxtitish.

Bashqa döletler bilen hemkarliship, mushuninggha oxshash tedbirlerni qollinip, Uyghurlarning xitaygha qayturulushining aldini élish".

Uyghur kishilik hoquq qurulushining xadimi pétér érwin, bizning "Amérika bashliq gherbtiki bir qanche ellerning Uyghur qirghinchiliqini étirap qilishi Uyghur musapirlarning panahliq ishlirining hel bolushini ilgirilitishke türtke boldimu yoq?" dégen so'alimizgha jawaben mundaq dédi:

"Xitayning irqiy qirghinchiliqidin qéchip yaki qutulup chiqqan her qandaq Uyghurning panahlinish resmiyetliri alahide tézlitip hel qilinishi kérek dep telep qilimiz, epsuski hökümetlerning xitay hökümitining Uyghurlargha yürgüzüwatqan basturush siyasetlirini irqiy qirghinchiliq dep tonushqa bashlighanliqigha téxi emdila 5-6 ay boldi. Téxi yéngi hadise sanilidu. Shunga bu hökümetlerning panahliq bérish sistémisidimu téxi Uyghurlargha qaratmiliq tedbir yaki siyasetler yürgüzülmidi. 'irqiy qirghinchiliq' dep étirap qilish Uyghurlarning siyasiy panahliq ishlirining hel bolushini tézlitish yaki ilgirilitishke hazirche emeliy tesir körsitelmidi".

Igilishimizge qarighanda, birqisim Uyghurlar xitayning basturushidin qéchip démokratik ellerge chiqqan teqdirdimu, qolida xitay pasporti bolghanliqi seweblik we qanunluq höjjetliri toluq bolmasliq sewebliridinmu panahliq mesiliside qiyniliwatqaniken.

Lagér shahiti ömer bekéli, lagérdin qutulup chiqqan bolsimu qazaqistan, türkiyede sergerdanliqni béshidin ötküzüp, u jaylardimu oxshashla hayati tehdittin qutulalmay axiri 4-bir eldin siyasiy panahliq tiligen. U gollandiyede ikki yilgha yéqin panahliq ishlirining hel bolushini saqlap téxi yéqinda ayali we balilirini türkiyedin gollandiyege élip kéleligenidi. U, türkiye, qazaqstanni öz ichige alghan ottura asiya döletliri qatarliq xitayning tesir küchi bar ellerdiki Uyghurlarning xitaygha qayturulush xewpide ikenlikini, irqi qirghinchiliq siyasitining qurbani boluwatqan Uyghurlar bashqa döletlerdin panahliq tiligende, ularning xuddi urushtin qachqan xelqlerge oxshash alahide jiddiy qutquzushqa mohtaj ikenlikini bildürdi:

Pétér érwin ependi mundaq dédi: "Xitayning irqiy qirghinchiliqi siyasiti élip bériliwatqan yéqinqi 5-6 yil mabeynide, irqiy qirghinchiliq yüz bériwatqan yurtigha qaytish mumkin bolmighanliqtin, chet'ellerdin panahliq tileshke mejbur bolghan Uyghur musapirlar köpeydi. Bolupmu Uyghur oqughuchilarning sanining bashqa waqitqa qarighanda alahide ashqanliqi melum. Emma yéqinqi yillarda panahliq telep qilghan Uyghurlarni qobul qilishning yenila kéchikiwatqanliqi bizni endishilendüridu we yene türkiye, tayland qatarliq ellerdiki musapirlar orunlirida turuwatqan Uyghurlar xitaygha qayturulush xewpidin qutulghini yoq. Ularning üchinchi bir eldin bolsimu panahliqqa érishish mesililirining jiddiy hel qilinishini telep qilimiz".

Pétér ependi: "Her qandaq bir döletning Uyghurlarni xitaygha qayturushi xelq'araliq qanunlargha xilap" dep tekitlidi. U yene: "Uyghurlarni xitaygha qayturghan bu hökümet we döletler xelq'araliq qanunlar boyiche esli tégishlik jazagha uchrishi kérek we bashqa döletlerni agahlandurush arqiliq Uyghur musapirlarni xitaygha qayturushning aldi élish zörür" dep tekitlidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet