Сәкпарә болған йүрәк, вәйран болған һаят: зулум айривәткән уйғур аилилириниң қабаһәтлик кәчүрмишлири

Мухбиримиз ирадә
2021-03-23
Share
Сәкпарә болған йүрәк, вәйран болған һаят: зулум айривәткән уйғур аилилириниң қабаһәтлик кәчүрмишлири 19-Март хәлқара кәчүрүм тәшкилати "сәкпарә болған йүрәк, вәйран болған һаят: зулум айривәткән уйғур аилилириниң қабаһәтлик кәчүрмишлири" намлиқ муһим доклат елан қилди.
amnesty.org

19-Март хәлқара кәчүрүм тәшкилати хитай һөкүмитиниң зулуми сәвәблик билән парчиланған уйғур аилилири җүмлидин чәтәлләрдики ата-анилири билән учришалмай, тирик йетимларға айландурулуватқан миңлиған уйғур балилириниң паҗиәси һәққидә Муһим доклат Елан қилди.

Хәлқара кәчүрүм тәшкилати доклатиға "сәкпарә болған йүрәк, вәйран болған һаят: зулум айривәткән уйғур аилилириниң қабаһәтлик кәчүрмишлири" Дәп мавзу қойған. Униңда билдүрүлүшичә, хитай даирилириниң наһайити кәң көләмдә қаттиқ қоллуқ билән елип бериватқан тутқун қилиш һәрикити вә системилиқ зулумлири қатарлиқ сәвәбләр чәтәлләрдики уйғур ата-анилирини хитайға қайтип, балилирини беқиш имканийәтлиридин мәһрум қилған болса, йәнә бир яқтин бу балиларни ата – анилири туруватқан дөләтләргә берип улар билән җәм болуш имканийәтлиридинму мәһрум қилған.

Хәлқара кәчүрүм тәшкилати бу доклатни тәйярлаш үчүн австралийә, канада, италийә, голландийә вә түркийәдә яшайдиған балилиридин айрилип қалған алтә нәпәр ата-ана билән тәпсилий сөһбәт елип барған. Дуняниң охшимиған җайлирида яшаватқан вә пәрқлиқ сәвәбләр билән чәтәлләргә чиққан бу уйғур ата – анилириниң һәммиси ақивәттә балилиридин айрилип қелиш, уларниң из –дерикини билмәслик вә һәтта уларниң һаят – тирикликидинму хәвири болмасликтәк қисмәтләргә дучар болған. Кәчүрүм тәшкилати доклатида бу 6 аилә бәргән гуваһлиқларниң уйғур аилиләр дучар болған қисмәтләрниң интайин аз бир қисмиғила вәкиллик қилидиғанлиқини әскәрткән.

Хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң доклат һәққидики баянатида мәзкур органниң хитай ишлири тәтқиқатчиси алкан акад мундақ дегән: "хитайниң шинҗаңдики рәһимсизләрчә кәң көләмлик тутқун һәрикити җуда қилинған уйғур аилилирини интайин қейин әһвалға қойди: балиларниң хитайдин айрилишиға йол қоюлмайду, әмма ата-анилири өйигә қайтип уларниң һалидин хәвәр алмақчи болса зиянкәшликкә вә халиғанчә тутқун қилишқа учрайду. Биз параңлашқан ата-аниларниң кишини ечиндуридиған гуваһлиқ сөзи пәқәт уйғур аилилири дучар болған азаб-оқубәтниң аз бир қисми. Хитай һөкүмити шинҗаңдики бу рәһимсизләрчә сияситини ахирлаштуруп, бу аилиләрниң балдуррақ җәм болушиға капаләтлик қилиши керәк".

Хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң бу доклати даңлиқ телевизийә қанили CNN телевизийәсидә бирла вақитта елан қилинип зор инкас қозғиди.

Америкадики уйғур кишилик һоқуқ қурулуши тәтқиқатчиси зубәйрә ханим хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң уйғур аилилири учраватқан бу паҗиәниң көлими вә дәриҗисини йорутуп бериштә интайин зор әһмийәткә игә икәнликини билдүрди вә "бу дәл вақтида елан қилинған интайин муһим бир доклат болди" деди.

Кәчүрүм тәшкилатиниң доклатида гуваһлиқ бәргән аилиләрниң бири нөвәттә италийәдә яшаватқан вә кечә – күндүз юрти қәшқәрдә қалған 4 пәрзәнтиниң йолини көзләватқан меһрибан қадир вә абликим мәмтиминниң һекайәси иди. Улар 2016-йили сақчиларниң паракәндичиликигә учриғандин кейин италийәгә қечип кәткән вә паспортидин ваз кечишкә мәҗбур болған. Уларниң 12 яштин 16 яшқичә болған төт балиси 2019-йили визисини елип ата – аниси билән җәм болуш арзуси билән шунчә хейим – хәтәргә қаримай қәшқәрдин шаңхәйдики италийә консулханисиға ялғуз барған болсиму бирақ уларниң арзуси суларға чилашқан. Улар сақчилар тәрипидин қолға елинип, йетим балилар вә ятақлиқ мәктәпкә қайтурулған.

Йәнә бир гуваһлиқ бәргүчи болса түркийәдики өмәр билән мәрйәм фарух. Улар 2016-йилиниң ахирида түркийәгә кәлгәндин бери қайталмай, бова – момисиға қоюп қойған бәш вә алтә яшлиқ икки кичик балисидин пүтүнләй хәвәрсиз қалған.

Өмәр хәлқара кәчүрүм тәшкилатиға "биз қизлиримизниң авазини аңлап бақмиғили 1594 күн болди, аялим иккимиз кечидила йиғлаймиз, қайғумизни биз билән биллә бу йәрдики башқа балилиримиздин йошурушқа тиришимиз".

Кәчүрүм тәшкилати тәтқиқатчиси алкан акад баянатта мундақ дегән: "бу аилиләрниң бешиға кәлгән бу паҗиә әмәлийәттә хитайниң' террорлуққа қарши туруш‹намида уйғур вә башқа мусулман милләтләрни контрол қилиш вә уларниң меңисини ююш һәрикитиниң залим, инсан қелипидин чиққанлиқини ашкарилап бәрмәктә. Хитай һөкүмити барлиқ мусулман аз санлиқларниң әркин һалда чеградин чиқиш вә дөләткә қайтиш һоқуқини чәкләйдиған тәдбирләрни ахирлаштуруши керәк. У чоқум барлиқ қайта тәрбийәләш лагерлирини тақап, мәһбусларни шәртсиз һалда дәрһал қоюп бериши керәк".

Зубәйрә ханимму уйғур аилилири, уйғур балилири дучар болуватқан бу паҗиәниң интайин еғирлиқини билдүрди. У буниң хитайниң уйғурларға қаритиватқан ирқий қирғинчилиқиниң бир парчиси икәнликини тәкитлиди вә дуня җамаәтчиликини вә бирләшкән дөләтләр тәшкилати қатарлиқ хәлқаралиқ органларни бунчә күчлүк пакитлар алдида қарап турмаслиққа, бу паҗиәгә қарши әмәлий һәрикәткә өтүшкә чақирди.

Хәлқара кәчүрүм тәшкилати доклатида төвәндикиләрни дегән:

"хитайниң нөвәттә шинҗаңда елип бериливатқан еғир кишилик һоқуқ дәпсәндичилики вә бастуруш сиясәтлиригә хатимә берип, улар үстигә алған кишилик һоқуқни һимайә қилиш, җүмлидин хәлқара қанундики балиларниң һоқуқини қоғдаш мәҗбурийәтлирини әмәлгә ашурушиниң юқири пәллиси йетип кәлди. Хитай һөкүмити 1992-йили ‹балилар һоқуқи әһдинамиси' ни тәстиқлиған. Әһдинаминиң 9-вә 10-маддилириға асасән, хитай һөкүмити чоқум балиларни өз ирадисигә хилап һалда ата-анисидин айривәтмәслики вә балиларниң мәнпәәтини һәмишә әң муһим орунға қоюп муамилә қилишни капаләткә игә қилиши керәк."

Улар доклатиниң ахирқи қисмида хитай һөкүмитидин ата – анилири чәтәлләрдә қалған уйғур балилириниң ата – аниси билән җәм болушиға йол қоюш, уйғурларниң чәтәлгә чиқиш вә яки юртлириға қайтишиға қоюлған чәклимини бикар қилиш, б д т кишилик һоқуқ мутәхәссислириниң, мустәқил тәтқиқатчиларниң вә журналистларниң районни толуқ вә чәклимисиз һалда зиярәт қилишиға, мустәқил тәкшүрүш елип беришиға йол қоюш, лагерларни тақаш, чәтәлләрдики уйғурларниң юртлиридики йеқинлири билән халиғанчә алақә қилишиға йол қоюш дегәнләрни тәләп қилған.

Улар мундақ дегән: "хитай һөкүмити бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң балилар һоқуқи әһдинамиси вә башқа кишилик һоқуқ мәҗбурийәтлиригә әмәл қилип, уйғур балилирини ата-аниси яки һамийлиқ қилғучилиридин мәҗбурий айриветиш һәрикәтлирини тохтитиши керәк. Бу мәсилигә наһайити җиддий муамилә қилиниши, ата-аниси яки һамийлиқ қилғучисиниң рухситисиз дөләт қармиқидики органларда тутуп турулуватқан барлиқ балилар қоюп берилиши керәк"

Хәлқара кәчүрүм тәшкилати йәнә чәтәл һөкүмәтлиригиму хитаб қилип, улардин уйғурларниң панаһлиқ тиләш илтимаслириниң адил вә үнүмлүк һалда елип берилишиға капаләтлик қилишни, уларниң көчмәнлик салаһийәтлириниң қандақ болушидин қәтий нәзәр, өз дөләтлиридә яшишиға йол қоюлуши, һәм уларниң балилириниң из-дерикини қилиши, мувапиқ болған ярдәм вә мәслиһәтләрни бериши керәкликини әскәрткән.

CNN Телевизийәсиниң мухбирлири хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң доклатидики учурлар бойичә, австралийәдә яшайдиған мамутҗанниң қәшқәрдә қалған икки балиси вә аялиниң из – дерикини қилип қәшқәргә барған вә униң балилирини тепип сөзләшкән. Бу учришишқа аит син көрүнүшләр келәр һәптә CNN телевизийәсидә елан қилинидикән.

Һөрмәтлик радио аңлиғучилар, силәр юқирида хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң доклати һәққидики тәпсилий хәвәрни аңлидиңлар.

Доклатниң толуқ мәзмунини төвәндики улиништин көрәләйсиләр.

Hearts and Lives Broken: The Nightmare of Uyghur Families Separated by Repression

Уйғурчә PDF нусхисиниң улиниши: "Сәкпарә болған йүрәк, вәйран болған һаят: зулум айривәткән уйғур аилилириниң қабаһәтлик кәчүрмишлири"

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт