Uyghurlar mesilisi amérika tashqi ishlar ministirliqining yilliq doklatlirida otturigha qoyuldi

Ixtiyariy muxbirimiz jewlan
2020-07-01
Élxet
Pikir
Share
Print
Doppa kiygen Uyghur yashning bir guruppa xitay eskerlirining aldida kétip barghan körünüshi. 2009-Yili 12-iyul, ürümchi.
Doppa kiygen Uyghur yashning bir guruppa xitay eskerlirining aldida kétip barghan körünüshi. 2009-Yili 12-iyul, ürümchi.
AP Photo/Eugene Hoshiko

Bu yil 24-iyun amérika tashqi ishlar minstirliqi térrorluqqa qarshi turush komitéti 2019-yilliq térrorluqqa qarshi turush doklatini, 25-iyun adem sodisigha qarshi turush yilliq doklatini élan qildi. Arqimu arqa élan qilin'ghan bu doklatning xitaygha a'it qismida Uyghurlar mesilisi alahide tilgha élindi.

Térrorluqqa qarshi turushtin doklat bérish yighinida amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompyo we bash elchi neysin selis, ötken yilliq térrorluq heriketlirige qarshi turush ehwalidin doklat berdi. Doklatta xitay hökümitining térrorluqqa qarshi turush bahanisi bilen Uyghur qatarliq musulman xelqni qattiq kontrol qilish we basturush arqiliq kishilik hoquqni depsende qiliwatqanliqi eyiblendi. Doklatta yene xitay hökümitining atalmish "Sherqiy türkistan islam herikiti" teshkilati we "Üch xil küch" ke qarshi turushni bahane qilip, bir milyondin artuq Uyghur, qazaq musulmanlarni yighiwélish lagérlirigha qamighanliqi qayta eskertilgen.

Térrorluqqa qarshi turushtin doklat bérish yighinida, térrorluqqa qarshi turush mutexessisi, bash elchi neysin seylis, muxbirning "Bu doklattiki mezmun we yighiwélish lagérlirigha qarshi siyaset bilen prézidént trampning xitay re'isige 'yighiwélish lagérlirini dawamliq qursang bolidu' dégen gépi bir-birige zit emesmu? undaqta buning ünümi qanchilik bolidu?" dégen so'aligha jawab bérip mundaq dédi:

"Washin'gtondiki ösek geplerge ariliship bolalmaymen. Bu hökümetning meydani bashtila éniq: diniy erkinlik amérikaning tarixtin béri eng köngül bölüp kelgen, shundaqla bu qétimliq hökümet bashta ehmiyet béridighan tüp mesililerdin biri. Biz bu mesilining muhimliqini ötkenki her qandaq hökümettikidin bekrek namayan qilduq. Diplomat brownbek ependi xelq'ara diniy erkinlik birleshmisini qurup ishni bashlidi, mu'awin prézidént diniy erkinlik heqqide nutuq sözlidi؛ diniy erkinlik jimi insanning diniy erkinlikidur. Bu, xitaydiki meschitlirining chéqiwétilgenlikini körgen, shundaqla xitay teripidin kespiy terbiyelesh namida türküm-türkümlep lagérgha solan'ghan musulmanlarning diniy erkinlikinimu öz ichige alidu. Doktorlar we ixtisas igiliri kespiy terbiyeleshke mohtaj emes. Diniy erkinlik amérikaning yadroluq qimmet qarishidur, shunga bu qétimliq hökümet uni téximu yaxshi qoghdaydu, xitay bilen bolghan munasiwitimizmu shuning ichide."

Amérikada turushluq pa'aliyetchi ilshat hesen ependining qarishiche, "11-Séntebir weqesi" din kéyin xitayning térrorluqni bahane qilip Uyghurlarni basturush hiylisi xitay bilen menpe'etdash bezi döletlerning közini boyighan bilen amérika bashchiliqidiki gherb dunyasini ishendürelmigen. Xitayning Uyghurlar üstidin yürgüzüwatqan bu tarixiy jinayitini yoshurushning birdinbir usuli ularni térrorluqqa baghlash iken, shunga xitay ta hazirghiche bu bimene, tetür teshwiqatini dawamlashturmaqtiken.

Türkiye hajettepe uniwérsitéti oqutquchisi, istratégiye mutexessisi erkin ekrem ependimu bu heqte köz qarishini bildürüp mundaq dédi: "Xitay '11-séntebir' weqesidin kéyin bezi teshkilat we shexslerni térrorizmgha baghlap qarilap kelgen bolsimu, 2004-yildin bashlap amérika özining diniy erkinlikni qoghdash we térrorizmgha qarshi turush yilliq doklatida 'sherqiy türkistan islam herikiti' teshkilatini térrorist teshkilat qatarida tilgha almaydighan boldi. Tramp hökümiti 2017-yilning axirida dölet bixeterlik istratégiyesini élan qilip, buningdin kéyin térrorluq bilen küresh qilish dewrining ayaghlashqanliqini, eng chong reqibning xitay bilen rusiye ikenlikini jakarlidi. Xitayning 2017-yildin kéyin qurghan jaza lagérliri xelq'arada küchlük eyibleshke duch keldi, yawropamu Uyghur teshkilatlirini térrorizmgha baghlimaydighan boldi.

Ilshat hesen ependining bildürüshiche, amérikada maqullan'ghan "Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanuni" xitayning Uyghurlarni térrorist dep yoqitish suyiqestige bérilgen küchlük zerbe bolup, xitayning Uyghurlargha térrorchi qalpiqini kiydürüp irqiy qirghinchiliq yürgüzüsh suyiqestining emdi aqmaydighanliqini bildürüp qoyushta hel qilghuch rol oynaydiken.

Erkin ekrem ependimu "Uyghur kishilik hoquqi siyasiti qanuni" we shuninggha oxshash qanunlarning yolgha qoyulushi bilen xitayning Uyghurlarni térrorizm bilen qarilash taktikisining buningdin kéyin kargha kelmeydighanliqini bildürdi.

25-Iyun, amérika tashqi ishlar ministiri yene, xelq'araliq adem sodisigha qarshi turush doklatining 2020-yilliq nusxisini élan qildi. Mayk pompéyo doklat bérish yighinida qilghan sözide xitay kompartiyesi we uning igidarchiliqidiki dölet karxanilirining bir belwagh bir yol qurulushi üchün yüz minglighan ademni qiyin shara'itta mejburiy emgekke séliwatqanliqini tilgha aldi.

2020-Yilliq bu doklatta adem sodisining asasen ademlerni qul ishchi qilish we ayallarni jinsiy qul qilish üchün élip bérilidighan jinayet ikenliki tekitlen'gen bolup, doklatning xitaygha a'it qismida "Xitayning shinjangdiki bir milyondin artuq Uyghur, qazaq, qirghiz we bashqa musulman milletlerni keng-kölemde tutqun qilish we ménge yuyush herikiti xitayning ularni mejburiy emgekke sélishigha asas tikligen. Hökümetsiz teshkilatlarning mölcherlishi we taratqularning xewer qilishiche, xitay hökümiti mezkur doklat teyyarliniwatqan mezgilde 80 mingdin artuq tutqunni 19 ölkige mejburiy emgekke ewetken" déyilgen.

Doklatta yene shinjang hökümitining 2017-yil yézilardiki hasharni emeldin qaldurghan bolsimu, minglighan Uyghurlarning chong-kichik démey hökümetning ul eslihe qurulushi we yéza igilik ishliri üchün her yili mejburiy emgekke sélinidighanliqi, nechche on minglighan déhqanlarning bingtu'en étizlirida paxta térip, xitay xojayinlargha medikar ornida ishleydighanliqi tilgha élin'ghan.

Doklatta qeyt qilinishiche, xitay hökümiti "Terbiyeleshni tügetkenler" din bir munche kishini yéqin etraptiki zawutlarda kiyim-kéchek, gilem, éléktr saymanliri, kariwat buyumliri, chach buyumliri, taziliq saymanliri qatarliq buyumlarni ishlepchiqirishqa salghan. Xewer qilinishiche, bundaq mejburiy emgek muhitida ten jazasi arqiliq qorqutush, mejburiy dora yégüzüsh, jinsiy jehettin xorlash, urup qiynash dégendek qebih ishlar mewjut iken.

Mezkur doklatta éytilishiche, xitay hökümitining milliy kemsitish we milliy assimilyatsiye siyasitining türtkisi bilen, Uyghur yaki bashqa millet ayallirini xotunluqqa élishqa bashlighan xitay erliri köpeygen bolup, bu ayallarning ömür boyi shu xitaygha malay we jinsiy qul bolush xewpi küchlük iken.

Uyghur herikiti teshkilatining bashliqi roshen abbas xanim xitayning eng bashta milletning aniliri bolghan xanim-qizlirimizgha qest qiliwatqanliqini, ularni ten we rohiy jehettin xorlawatqanliqini alahide tekitlidi. Uning bildürüshiche, mezkur doklatta Uyghurlar, bolupmu Uyghur ayalliri uchrawatqan zulum we xorluq téxi yéterlik eks ettürülmigen bolup, buni xelq'aragha dawamliq anglitish zörür iken.

Amérika tashqi ishlar ministirliqining tor békitide tonushturushiche, mezkur ministirliq her yili élan qilip turidighan térrorluqqa qarshi turush doklati amérikaning tashqi siyasetlerni belgilishide aqilane höküm chiqirishigha yardem béridiken. Adem sodisigha qarshi turush doklati bolsa amérika tashqi ishlar ministirliqi 2001-yildin bashlap her yili élan qilip kéliwatqan, amérikinimu öz ichige alghan adem etkeschiliki jinayitini ashkarilash, uninggha xelq'ara jama'etning diqqitini qozghash we birlikte qarshi turush üchün teyyarlan'ghan xelq'araliq doklat iken.

Toluq bet