Ваң лишйоңниң қәлимидики хитайниң уйғур сиясити вә уйғурларниң қануний орни

Мухбиримиз меһрибан
2020-06-08
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Илһам тохти әпәнди тутулуп кетиштин икки күн илгири, хитай язғучиси ваң лишйоң униң өйигә йоқлап кәлгәндә чүшкән хатирә сүрәт. 2014-Йили 13-январ, бейҗиң.
Илһам тохти әпәнди тутулуп кетиштин икки күн илгири, хитай язғучиси ваң лишйоң униң өйигә йоқлап кәлгәндә чүшкән хатирә сүрәт. 2014-Йили 13-январ, бейҗиң.
RFA/Méhriban

Хитай язғучиси ваң лишйоң «шинҗаң саяһәт хатириси» намлиқ чатма зиярәт хатирисиниң 26-май күни елан қилинған 8-қисмида уйғур диярида өз көзи билән көргән әһваллар вә өзи билән сөһбәттә болған аталмиш «шинҗаңлиқ хитай» тонушиниң уйғурлар һәққидики баянлириға орун бәргән. У бу баянлар арқилиқ хитайда уйғурларниң орниниң қанун бойичә әмәс, бәлки һөкүмәтниң сиясити тәрипидин бәлгилинидиғанлиқидәк реял әһвални йорутуп беришкә тиришқан.

Ваң лишйоң саяһәт хатирисиниң бу қисмида қәшқәргә бериш сәпиридә пойизда йүз бәргән хитай йолучиниң орун мәсилисидә уйғур офитсерға қилған йолсизлиқини мундақ баян қилиду:

«Пойиз маралбешиға кәлгәндә бир қисим йолучилар пойиздин чүшүп кәтти. Бу чағда өзини ‹қәшқәргә сәйярә мал сетиш үчүн кәлдим» дәп тонуштурған бир хитай үч кишилик орунни бирақла игииливалди. У ялғандин ухлиған болувелип, йетивалған иди. Маралбешидин чиққанлар көп иди, бәзиләргә олтурғудәк орун чиқмиди. Әмма ялғандин ухливалған хитай йолучи орнидин қопмиди. Бир уйғур һәрбий офитсер аяли вә оғлини елип пойизға чиқти. У олтуридиған орун тапалмиғандин кейин ухлиған болуп йетивалған һелиқи хитай йолучини ойғатмақчи болди. Әмма ялғандин ухлиған болуп йетивалған хитай йолучи орун бошатқили унимиди. Униң билән уйғур офитсер арисида җедәл башланди. Хитай йолучиниң әлпази бәкла яман иди. Башқа уйғур йолучилар һәрбий офитсерниң тәрипини елип, уни орун бошитишқа дәвәт қилған болсиму, әмма бу хитай йолсизлиқ билән орун бошатқили задила унимиди. Униң қилиқи кишини бизар қилатти. Шуниңға ишинәттимки, әгәр 10 йил аввалқи чағлар болған болса у чоқум таяқ йәйтти. Әлвәттә, мәнму униңға һесдашлиқ қилмайттим. Һазир әһвал өзгәргән иди, уйғурлар еһтият қилидиған болуп кетипту. Хитайлар болса барғанчә һәддидин ешипту. Кейин нәсиһәт қилиш арқилиқ һәрбий офитсер аяли билән балиси үчүн олтурушқа орун алди. Әмма уйғур һәрбий офитсерниң кәйпияти хелиғичә оңшалмиди. Уни бу вәқәни пүтүн хитайларға бағлимайду дәп қарашқа болмайтти. Өктәмлик қиливатқанлар дәл уларниң юртиға сирттин кәлгүчиләр иди. Һалбуки, униң чирайлиқ оғлиниң хатирисидиму бу хитайниң қәбиһ образи сақлинип қалатти. Бу вәқә өчмәнлик уруқини териған иди.»

Ваң лишйоңниң саяһәт хатирисидә йәнә аталмиш «шинҗаңлиқ хитай» тонуши униңға уйғурларни яманлап бериду. Униң баян қилишичә буниң сәвәби өзини уйғурларниң рестуранида меһман қилған бу хитай тонушиниң һарақ ичиш тәлипи мәзкур рестуранниң уйғур хоҗайини тәрипидин рәт қилинғанлиқидин икән.

Ваң лишйоң мундақ дәп язиду: «пойиз қәшқәр вогзалиға кәлгәндә күтүвелиш үчүн кәлгән шав ду мени уйғур рестуранида меһман қилди. У пива ичишни тәләп қилған иди, ресторанда пива сетилмайдиғанлиқи уқтурулди вә униң «ресторанда һарақ сетиламду» дәп сориған соалиға рестурандикиләр бизарлиқ кәйпиятини ипадилиди. Бу шав дуни осал әһвалға чүшүрүп қойди. Шав ду қәшқәрдә туғулуп чоң болған хитай қизи иди. У уйғурларни кәмситип яманлап бәрди. Униң дейишичә, у уйғурлар билән барди-кәлди қилмайдикән. Униңчә, уйғурларниң сапаси бәкла төвән икән. Мән униңдин мисал көрситип беришни ейтим. У ‹уйғурлар идаригә иш беҗиргили кәлсә һаҗәтхана бар туруқлуқ һаҗәтханини ишләтмәйду, бәлки бина әтрапиға яки зал ичигила кичик тәрәт қилиду. Тамака чекишкә рухсәт қилинмайдиған җайларда тамака чекиду, чәклисиму қулақ салмайду. Иш беҗиришни сақлиғучиларниң олтуруши үчүн қоюп қоюлған кирисло яки сафада йетивалиду, ' деди. Униң бу баянлири маңа сәл илгири пойизда йүз бәргән җидәлни әсләтти. Чүнки орундуқта йетивелип орун бошатқили унимиған кишиму дәл хитай миллитидин иди. Шав ду йәнә мән пойизда учратқан хитай сақчиға охшашла қәшқәрдә елип бериливатқан кона өйләрни өзгәртиш қурулушиниң мәқсити уйғурларни хитайлардин йирақлаштуруш үчүнлүкини ейтти.»

Хәлқара қәләмкәшләр җәмийити канада шөбисиниң башлиқи шең шө ханимниң қаришичә, ваң лишйоң бу вәқәләрни баян қилиш арқилиқ хитай һөкүмитини арқа тирәк қилған хитай пуқралириниң мәдәнийәт вә өрп-адәт җәһәтләрдә өзигә охшимиған уйғурларни уйғурларда болмиған яман сүпәтләр билән тәрипләшкә адәтләнгәнликини, әмма хитай миллитидики начар рәзил қилмишларға көз юмидиған характерини йорутуп бәргән икән.

Ваң лишйоң саяһәт хатирисиниң ахирини мундақ җүмлиләр билән ахирлаштуриду: «чүнки һөкүмәт сиясий вәзийәтни нәзәрдә тутқанлиқи үчүн бундақ чағларда дөләтни қанун бойичә башқуруш низамини бир тәрәпкә қайрип қойиду, әлвәттә. Мана бу хил әһваллар хитайлар билән аз санлиқ милләт арисидики тәңсизликни һес қилиш вә зиддийәтниң күчийишигә сәвәб болмақта.» Дегән баянлар арқилиқ зиярәт хатерисини аяғлаштурған.

Шең шө ханим ваң лишйоңниң саяһәт хатерисидә бу хил қисқа һекайиләрни баян қилиш арқилиқ хитайдики дөләтни қанун билән әмәс, бәлки сиясәт бойичә башқуруш системисини ечип көрсәткән. Шундақла буниң хитайдики милләтләр арисидики тәңсизлик вә зиддийәтниң күчийишидики асаслиқ сәвәб икәнликини җанлиқ мисаллар билән көрситип бәргән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт