Uyghurlar duch kéliwatqan paji'eler hemde ziyaliylarning roli

Muxbirimiz eziz
2021-04-01
Share
rayan-sam.jpg Xarward uniwérsitéti bilen massachusétis téxnologiye instituti birliship uyushturghan "Uyghur kishilik hoquq krizisi" yighinda loyola uniwérsitétining dotsénti, Uyghurshunas rayan sam ependi söz qilmaqta. 2019-Yili 20-aprél. Boston, amérika.
Social Media

Uyghurlar duch kéliwatqan ijtima'iy paji'eler toghrisidiki xewerler 2017-yilidin bashlap dunya jama'itining diqqitini qozghawatqan bolup, buning axirqi yuqiri pellisi amérika hökümiti bashchiliqidiki birqisim gherb döletlirining bu hadisini "Irqiy qirghinchiliq" dep étirap qilishida öz eksini tapti. Bolupmu bu jeryanda milyonlighan Uyghurning lagérlargha qamilip siyasiy "Inzhénérliq" ning qurbanlirigha aylinishi, Uyghur nopusining mejburiy kontrol qilinishi, Uyghur milliy we diniy kimlikige mensup barliq imaretler we qurulushlarning "Esebiylik we térrorluq" qa baghlinip weyran qilinishini bir qisim mutexessisler "Xitay hökümitining bir pütün Uyghur jem'iyitini közdin yoqitishtek axirqi hel qilish charisi" dep chüshendürüshke yüzlendi. Ene shu xil ré'alliqning türtkiside ilim sahesidiki herqaysi zatlar arisida "Biz buninggha qarita némilerni qilalaymiz?" dégen so'al peyda boldi. Ötken hepte amérikaning saynt mariy institutida ötküzülgen ammiwi léksiyede en'gliyediki manchéstér uniwérsitétining proféssori rayan sam del mushu mesilini chöridigen halda ilim sahesidiki ziyaliylar qoshunining Uyghurlar duch kéliwatqan paji'eler üchün sada chiqirish peytining kelgenlikini alahide tekitlidi.

Mezkur uniwérsitétning proféssorliridin jéf édén aldi bilen söz élip rayan samning Uyghurlarning ötmüsh tarixi heqqide köpligen ilmiy eserlerni yézip chiqishtin sirt, yene yéqinqi yillardin buyan oxshimighan axbarat wasitilirige hemde hökümetlerge Uyghurlar duch kéliwatqan nöwettiki ijtima'iy paji'eler heqqide harmay-talmay sözlep kéliwatqanliqigha nahayiti yuqiri baha berdi.

Rayan sam shuningdin kéyin söz élip Uyghurlarning zor kölemde tutqun qilinishi we bu heqtiki delil-ispatlar, ötken ikki yilda milyonlap tutqun qilin'ghan Uyghurlargha némilerning bolghanliqi, nöwette ilim sahesining qandaq exlaqiy mejburiyetlerge duch kéliwatqanliqi hemde ular qilishqa tégishlik ishlar heqqide öz qarashlirini bayan qildi. Bolupmu uning "Ötmüsh heqqidiki so'allardin 'hazir'ni chüshinish yaki 'hazir' arqiliq ötmüshni bilish" ke bolidighanliqi heqqidiki sözliri oqughuchilarning qiziqishini qozghidi.

Rayan samning qarishiche, xitay hökümitining Uyghurlargha qaritilghan zulumliri ötken 20-30-yilda izchil mewjut bolup, uning aldinqi mezgilliride Uyghurlargha öz kimlikini we medeniyitini saqlap qélishqa qisqighine bir imkaniyet nésip bolghan. Emma ötken 30 yilliq tereqqiyat xitay hökümitining Uyghurlargha qaritilghan kontrolluqining izchil yuqirilap méngishi bilen xaraktérlinidiken. Emma bu xil yilséri yuqirilap mangghan zulum taki keng kölemlik tutqun bashlan'ghuche unche zor dunyawi diqqet qozghap kételmigen iken. 2017-Yili yaz ayliridin bashlap zor tutqun ijra bolushqa bashlighandin kéyinla andin bu mesilining qanchilik éghirliship bolghanliqi kishilerni chöchütüshke bashlighan. Chünki 12 milyonluq nopus sani arqiliq Uyghur diyaridiki eng asasliq millet boluwatqan Uyghurlar mushu waqittin bashlap milyonlighan birlik boyiche lagérlargha qamilishqa bashlighan. Bolupmu ziyaliylar sépidiki adryan zénz qatarliq alimlarning xitay hökümiti élan qilghan lagér qurulushigha xéridar chaqirish heqqidiki höjjetler asasida izdinishi bilen alliqachan türme sheklini alghan "Terbiyelesh merkizi" namidiki lagérlargha qamiliwatqan Uyghurlarning sani kishini chöchütidighan derijige yüzliniwatqanliqi ashkara bolushqa bashlighan. Buning bilen tézla 2-dunya urushidin buyanqi eng zor kölemlik tutqun, mejburiy emgek, a'ile judaliqi, mejburiy nopus kontrolluqi, kolléktip tüs alghan jinsiy xorluq dégenler ishqa ashqan.

Shuningdin kéyin rayan sam özining ilmiy tetqiqat bilen shughulliniwatqan bir tarixshunas turuqluq néme üchün Uyghur diyarida nöwette yüz bériwatqan paji'eler heqqide herqaysi axbarat wasitiliride maqale yézishqa kiriship qalghanliqini misal qilish arqiliq ilim sahesining buningdiki rolining qandaq bolidighanliqini yaxshi chüshendürüp berdi. Proféssor rayanning qarishiche, dunyawi nopuzgha ige axbarat wasitiliri yéqinqi mezgillerde Uyghur diyarigha munasiwetlik ehwallarni xewer qilishta her ikki tildin yaxshi xewerdar bolghan hemde bu jayning ehwali bilen yaxshi tonushluqi bolghan muxbirlarning kemchillikini hés qilip yetken. 2017-Yilining axirliridin bashlap Uyghur guwahchilar bu heqtiki ehwallar heqqide söz qilishni bashlighanda tashqi dunya bu kishilerning sözlirige qaysi derijide ishinish lazimliqini bilelmey béshi qatqan. Yene kélip bu waqitlarda Uyghur diyaridiki wehshiylikler heqqide söz qilishqa jür'iti bar kishilerning sanimu anche köp bolmighan. Mushundaq ehwalda ta yéqinqi mezgillergiche Uyghurlar diyarida ilmiy tekshürüshte bolghan, Uyghurlarning ehwalini chüshinidighan gherb dunyasidiki ilim-pen xadimliri öz bilimi arqiliq Uyghurlarning béshigha kéliwatqan bu paji'elerni axbarat wasitiliride bayan qilghanda buning zor ünümge we ishenchke sazawer bolidighanliqini rayan sam hés qilip yetken. Shuning bilen u özi bilidighan Uyghurlarning nöwettiki ehwali heqqide arqimu-arqidin maqalilerni yézishqa bashlighan. Buning bilen u tézla kishilik hoquq teshkilatliri, muxbirlar, hökümet orunlirining birdek bu xildiki ziyaliylar qoshuni yézip chiqqan maqalilerni özlirining hökümlirini delilleshtiki "Asas" qilidighanliqini, Uyghurlargha oxshash éghir derijide yekliniwatqan bir milletning awazini anglitishta buning rolining kütkendinmu zor bolidighanliqini tonup yetken. U mushu ehwallarni közde tutup, nöwette téxi gherb dunyasidiki aliy mekteplerde mexsus "Uyghur tarixi" yaki "Uyghur medeniyiti" dégen katégoriye boyiche oqutquchi qobul qilish emelge ashmighan hemde bu sahediki mutexessisler bekmu kemchil boluwatqan ehwalda Uyghurlarni tetqiq qilidighan alimlarning nöwettiki Uyghurlar duch kéliwatqan paji'eler heqqide söz qilishining téximu zor ehmiyiti bolidighanliqini alahide tekitlidi.

Léksiyedin kéyinki "So'al-jawab" bölikide oqughuchilarning Uyghurlar hemde ularning weziyiti, kelgüside Uyghurshunas bolushtiki shertler qatarliq so'alliri nöwettiki aliy mektep oqughuchiliri arisida Uyghurlar mesilisining alliqachan yaxshi bilin'gen mesililerdin bolup qalghanliqini namayan qildi. Melum bolushiche, mushu xildiki "Ijtima'iy rol" ni jari qilduruwatqan alimlardin en'gliyediki nyu kasil ( "Yéngi qel'e" ) uniwérsitétining proféssori jo'anna simis xanimgha xitay hökümiti ötken hepte "Jaza" bergenlikini hemde uning xitaygha kélishini men'i qilghanliqini jakarlighan. Emma u "Men heqiqetni sözleshtin toxtimaymen" dep inkas qayturghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet