Бейҗиңдин ташланған сиртмақ: лагерлар һәққидики испатлар (1)

Мухбиримиз әзиз
2021-09-16
Share
Ши җинпиңниң Хитай рәиси ши җинпиңниң сүрити екранда көрситилгән хотән базириға кириш еғизиниң тәкшүрүш понкитида қатар өчирәт турған уйғурлар. 2017-Йили 3-ноябир, хотән.
AP

21-Әсирниң бешида тарих аллиқачан "әмди қайтиланмайду" дәп вәдә бәргән ирқий қирғинчилиқниң уйғурларниң бешиға кәлгәнлики һәмдә буниң барғансери мукәммәл система еливатқанлиқи көпләп мәлум болғандин кейин уйғур дияридики биринчи номурлуқ һоқуқдар чен чүәнгони әйибләш садалири көпләп оттуриға чиқишқа башлиди. Шуниңдәк илгирики вақитларда муәййән салмақни игиләп кәлгән бәзи қарашлар, җүмлидин "мәркәзниң көплигән сиясәтлири әслидә бәк яхши түзүлгән, әмма бу сиясәтләр йәрлик әмәлдарларниң қолида башқичә иҗра болуп, җиқ бузулуп кетиду" дегәндәк чүшәнчиләр бу қирғинчилиқ вә бастурушни биваситә һалда чен чүәнгоға бағлап қоюшқа башлиди. Бу пикир кейинчә барғансери кәң тарқилип бир қисим дуняви ахбарат васитилиридә, җүмлидин "бломберг хәвәрлири" қатарлиқларда "чен чүәнго һазирқи лагер сиясәтлириниң баш лайиһилигүчиси" дегәндәк һөкүмләр оттуриға чиқти. 2020-Йили америка һөкүмити лагерлар мәсилиси түпәйлидин бир қисим хитай әмәлдарлириға җаза бәргәндиму чен чүәнго шулар ичидики әң юқири дәриҗилик мәмурий әмәлдар болуп қалди. Әмма вашингтон шәһиридики "коммунизм қурбанлири хатирә фонди" ниң тәтқиқатчиси, доктур адрян зензниң әң йеңи тәтқиқатлири нөвәттә уйғурларниң бойниға селинған бу зор сиртмақ шәклидики лагер сияситиниң һәқиқий "баш инженери" ши җинпиң икәнлики, бу сиясәтләрни иҗра қилишта хитай мәркизий һөкүмитиниң толуқ һалда арқа тирәк болуп кәлгәнликини шәрһләп бәрди. Доктур адрян зензниң бу һәқтики издинишлири өткән һәптә лондонда ечилған "уйғур сот коллегийәсиниң иккинчи қетимлиқ гуваһлиқ йиғини" да тунҗи болуп системилиқ шәрһләнди.

Бу һәқтики тәтқиқатниң язма нусхиси болса "җеймис тавн фонди" торида 14-сентәбир елан қилинған болуп, бу йеңи доклатта доктур адрян зенз нөвәттә уйғур диярида изчил давам қиливатқан лагер системиси һәққидики "баш йолйоруқ" ниң әмәлийәттә 2014-йилила ашкара оттуриға қоюлғанлиқини көрситип өтиду. Шу йили үрүмчигә хизмәт тәкшүрүшкә барған ши җинпиң юқири дәриҗилик кадирлар йиғинида "шинҗаң хизмитидә террорлуққа, сиңип киришкә вә бөлгүнчиликкә қарши омумйүзлүк күрәш қилиш лазим" дәп көрсәтмә бәргән. Шуниңдәк "ислам ашқунлуқи" ниң вирусқа охшайдиғанлиқи, әмма буни йоқитишта җәзмән "ичкириләп кирип, ағриққа чидап давалаш" лазимлиқи, бу җәрянда "қилчиликму рәһимдиллик қилишқа болмайдиғанлиқи" ни алаһидә җекилигән. Әнә шу көрсәтмиләр асасида қисқа мәзгиллик тәйярлиқтин кейин 2016-йили чен чүәнго тибәттин үрүмчигә йөткәп келингән вә уйғур аптоном районлуқ парткомниң биринчи секретарлиқиға тәйинләнгән. Шуниңдин кейин нөвәттики зор тутқун вә лагер системисиниң пәрдиси ечилған.

Доктур адрян зензниң қаришичә, хитай һөкүмити 2017-йили елан қилған "ш у а р ниң диний ашқунлуқни түгитиш низами" вә униң 2018-йилидики түзитилгән нусхиси мәркизий һөкүмәтниң бу хизмәткә биваситә арилашқанлиқини көрситидикән. Алдинқисида "диний ашқунлуқни түгитиш үчүн буниң тәсиригә учриғанларни қайта тәрбийәләш лазим" дегән маддилар қануний асасқа игә қилинған болса, кейинкиисидә "тәрбийәләш мәркәзлирини омумлаштуруш мәҗбурийәткә айландурулған". Болупму бу тәдбирләрниң елинишиға хитай компартийәси сиясий бюросиниң хитай һакимийитиниң йүрикини тәшкил қилидиған йәттә кишилик даимий комитети биваситә арилашқан. Йәнә келип уйғур дияридики хитай даирилириниң "баш секретар ши җинпиңниң муһим йолйоруқлирини қәтий иҗра қилип, тәрбийәләш мәркәзлири арқилиқ ашқунлуқ вә террорлуқ идийәлирини йоқитиш хизмитидә муһим ғәлибиләрни қолға кәлтүрдуқ" дегән мәзмундики көп қетимлиқ баянлириму буни дәлилләйдикән.

Апторниң баян қилишичә, уйғур дияридики лагер системисини қануний асасқа игә қилидиған қанун-низамлар "йүрүш-туруш паалийәтлиридә мәсилә бар кишиләрни мәркәзләштүрүп тәрбийәләшни нормаллаштуруш, өлчәмләштүрүш вә қанунлаштуруш" қа һүл селип бәргән. Мушу қанун-низамлар елан қилинғандин кейинла зор көләмлик тутқун башланған. Әнә шу йосунда тутқунниң қануний асаси яритилған, лагер системиси болса бу қанун-низамларни әмәлгә ашуридиған макан бошлуқини пәйда қилған. Мана мушу қанун-низамларниң түзүп чиқилишиға хитай мәркизий һөкүмитиниң қандақ қол тиққанлиқи болса хитай мәркизий сиясий-қанун комитетиниң нәшр әпкари болған "қанунчилиқ гезити" ниң 2017-йили 11-апрелдики санида елан қилинған бу һәқтики мақалида ениқ ейтилған. Униңда баян қилинишичә, мәзкур қанун-низамлар түзүп чиқилғандин кейин бу һәқтә кәң көлүмдә пикир елинған. Бу җәряндики пикир елишқа хитай мәркизий һөкүмитигә биваситә қарашлиқ болған "мәркәз шинҗаң хизмити ишханиси", мәмликәтлик хәлқ қурултийи қанун хизмити комитети, дөләтлик диний ишлар идариси қатарлиқлар биваситә иштирак қилған.

"қанунчилиқ гезити" дики бу учурларниң асаслиқ мәнбәси "ш у а р хәлқ қурултийи қанун хизмити комитети" ниң мудири чин вейниң баянлири болуп, у "ашқунлуқ вә террорлуққа қарши низам" ниң түзүп чиқилишиға биваситә иштирак қилған. У бу һәқтики сөзидә юқириқи үч орундин башқа йәнә "шинҗаңдики 20 нәччә назарәт вә идарә бу низамниң түзүп чиқилишиға қатнашти" дегән. 2016-Йили майда бу низамни ахирқи йосунда қарап чиқиш хизмити уйғур аптоном районлуқ хәлқ қурултийиниң 22-қетимлиқ йиғинида тамамланғанда "партийә мәркизий комитети вә аптоном районлуқ парткомниң "диний ашқунлуқни йоқитиш хизмитигә зор дәриҗидә диққәт қиливатқанлиқини, шундақла бу хизмәтни муһим қарар сүпитидә муәййәнләштүргәнликини" тәкитлигән.

Бу программиниң давамиға қизиқсаңлар диққитиңлар кейинки программимизда болсун.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт