Уйғур мәҗбурий әмгикигә четишлиқ күнтахта тәминләш зәнҗири техиму ениқсизлашқан

Вашингтондин мухбиримиз әркин тәйярлиди
2023.08.11
tashqorghan-tajik-kuntaxta Қәшқәр вилайити ташқорған таҗик аптоном наһийәсидә амма күнтахтини сүртүватиду, 2022-йили 24-ноябир, ташқорған
chinanews.com.cn

 Ғәрб әллириниң диққити хәлқара тәминләш зәнҗирини уйғур мәҗбурий әмгикигә четишлиқ күнтахта мәһсулатлиридин тазилашқа қаритилған шундақла дуня күнтахта санаити хитай билән болған алақисини үзүшкә киришкән болсиму, лекин күнтахта мәһсулатлириниң мәҗбурий әмгәк билән болған бағлинишиниң йәнила интайин қоюқ икәнлики, уйғур мәҗбурий әмгикигә бағлинишлиқ әндишиләр сәвәбидин күнтахта тәминләш зәнҗириниң техиму ениқсизлашқанлиқи мәлум болмақта.

Әнглийәдики шефелд һаллам университетиниң һеленна кенидий тәтқиқат мәркизиниң өткән һәптә елан қилған бу һәқтики йеңи доклатидин мәлум болушичә, хитайниң уйғур районида ишләпчиқарған полисиликон вә униң күнтахта мәһсулатлирида ишлитилиши 2022-йили бәлгилик миқдардин азайған, әмма хитайниң дөләт ичидики полисиликон ишләпчиқириши өткән йили җиддий миқдарда көпәйгән.

 Хитайниң 2020-йили уйғур районида ишләпчиқарған полисиликон вә униң күнтахта мәһсулатлириға ишлитилиши 45 пирсәнтни игилигән. Лекин шефелд һаллам университетиниң йеңи тәтқиқат доклатида, буниң 2022-йили 35 пирсәнткә чүшкәнлики, буниң билән униң хәлқара күнтахта базирида игилигән нисбити 25 тин 11 пирсәнткә төвәнлигәнлики, әмма хитайниң ички қисимдики полисиликон ишләпчиқиришиниң 2022-йили 50 пирсәнткә йетип, 2020-йилидикидин 20 пирсәнт артқанлиқи билдүрүлгән.

Американиң 2022-йили 6-айдин башлап уйғур районида ишләпчиқирилған мәһсулатларни чәклиши, шундақла б д т кишилик һоқуқ алий комиссариниң өткән йили 8-айда елан қилған доклатида хитайниң уйғурларға тутқан муамилиси “инсанийәткә қарши җинайәт” дәп әйиблинишидин бери, йәр шари күнтахта тәминләш зәнҗириниң хитайға тайиниш азийишқа башлиғаниди.

 Лекин шефелд һаллам университетиниң йеңи доклатида, йәр шари күнтахта тәминләш зәнҗириниң йәнила давамлиқ уйғур райониға еғир дәриҗидә тайинидиғанлиқи билдүрүлмәктә. Мәзкур доклатни тәйярлиған тәтқиқатчилар гурупписидин шефелд һаллам университети һеленна кинидий тәтқиқат мәркизиниң директори, пирофессор лавра мурфейниң 8-авғуст бу һәқтики зияритимизни қобул қилғанда ейтишичә, улар районниң мәҗбурий әмгәккә четишлиқ полисиликон яки металлоргийә дәриҗилик полисиликон мәһсулатлириға даир тунҗи доклатини елан қилған 2 йилдин бери нурғун өзгириш болған.

Лавра мурфий ханим мундақ деди: “биз бу доклатимизда уйғур районниң полисиликон вә металлоргийә дәриҗилик полисиликон ишләпчиқиришиниң мәҗбурий әмгәккә четишлиқ икәнликигә даир тунҗи доклатимизни елан қилған икки йилдин буянқи тәрәққиятини тәкшүрдуқ. Биз бу нөвәттики доклатимизда икки йил мабәйнидә нурғун өзгиришләрниңму болғанлиқини байқидуқ. Нурғун ширкәтләр өзлириниң мәһсулатлириға уйғур районида ишләпчиқирилған полисиликон мәһсулатлирини ишлитишни тохтатқан. Шундақтиму нурғун мәһсулатларға йәнила уйғур районида ишләпчиқирилған полисиликонларниң ишлитиливатқанлиқи, шундақла полисиликон мәһсулатлириниң келиш мәнбәси йошурулуватқанлиқи мәлум болди. Бу, ширкәтләрниң мәһсулатлириға уйғур районида ишләпчиқирилған полисиликонларни давамлиқ ишлитиватқанлиқи, һәтта техиму көп ишлитиватқан болушиға қарита қаттиқ әндишә пәйда қилмақта”.

 Лавра мурфейниң ейтишичә, уйғур районида ишләпчиқирилған полисиликонниң йәр шари полисиликон базирида игилигән нисбити азайғандәк қилсиму, әмәлийәттә униң руда ишләпчиқириши көпәйгән. Бу карханиларниң уйғур райониға тайиништин сақлинишиға давамлиқ иәпв пәйда қилмақта икән.

Лавра мурфей: “нөвәттә, уйғур райониниң йәр шари полисиликон ишләпчиқириш миқдарида игилигән нисбити азайди. Лекин полисиликон рудисини ишләпчиқириш миқдари көпәйди. Һазир хитайниң башқа җайлирида полисиликон ишләпчиқирилғачқа уйғур райониниң полисиликон ишләпчиқириши йәр шари тәминләш зәнҗиридә нисбәтән азайғандәк көрүнмәктә. Әмәлийәттә, һазир уйғур райони буниңдин икки йил аввалқидин техиму көп полисиликон ишләпчиқириду. Бу әһвал карханиларниң уйғур районида ишләпчиқирилған полисиликон мәһсулатлирини ишлитиштин сақлинишиға җиддий хәвп пәйда қилмақта” деди.

 Доклатта тәтқиқатчилар дуня күнтахта тәминләш зәнҗиридики 16 чоң ширкәтниң уйғур райониниң күнтахта тәминләш зәнҗири билән болған алақисини анализ қилип, бу ширкәтләрниң уйғур районида ишләпчиқирилған күнтахта мәһсулатлирини ишлитиш мумкинчиликини рәткә турғузуп чиққан. Доклатта көрситилишичә, хитай “лоңҗи йешил енергийә еиника чәклик ширкити” ниң шәрқий-җәнубий асия тармиқи, максеон күнтахта технологийә ширкити, җәнубий корейәни мәркәз қилған QCells ширкити, хитайниң тйәнхе қуяш енергийә һәссидарлиқ чәклик ширкити, хитайниң сингапорни мәркәз қилған йешил енергийә ширкити (REC Group) уйғур райониниң күнтахта мәһсулатлирини ишлитиш мумкинчилики “интайин юқири” карханилар икән.

Германийәдики “бренрүтер тәтқиқат мәркизи” дуня полисиликон базири вә полисиликон ишләпчиқиришида мутәхәссисләшкән орунларниң бири. “бренрүтер тәтқиқат мәркизи” ниң қурғучи директори җонатан бренрүтер (Jonathan Brenrueter) ниң ейтишичә, уйғур районида ишләпчиқирилған полисиликон мәһсулатиниң дуня базирида игилигән нисбитиниң азийишиға бу саһәдики бәзи чоң ширкәтләрниң ишләпчиқиришни уйғур районидин башқа җайларға кеңәйтиши сәвәб болмақтикән.

 Җонатан бренрүтер 8-авғуст бу һәқтики зияритимизни қобул қилғанда мундақ деди: “буниңға шинҗаңниң сиртидики бәзи карханиларниң ишләпчиқириш иқтидарини шинҗаңниң сиртидики җайларға көрүнәрлик рәвиштә кеңәйтиши асаслиқ сәвәб болди. Болупму дунядики әң чоң полисиликон ширкити болған тоңвей, шундақла даку, шинте қатарлиқ ширкәтләр моңғулийәдә завут қурди. Бу, шинҗаңниң дуня полисиликон базирида тутқан нисбитиниң азийишидики асаслиқ сәвәбтур. Буниңдин башқа конкрет нуқтидин ейтқанда ‛шәрқ үмиди гуруһи чәклик ширкити‚ ниң шинҗаңдики завутиниң өткән йили язда бир қанчә ай тақилип қелишиму буниң сәвәблиридин һесаблиниду” .

Лекин бренрүтерниң ейтишичә, хитайдики барлиқ полисиликон ишләпчиқарғучи карханиларниң һәммиси уйғур райониниң металлоргийә дәриҗилик полисиликон ишләпчиқиришиға бағлинишлиқ икән. Җонатан бренрүтер: “мән шуни ейталаймән, хитайдики барлиқ полисиликон ишләпчиқарғучи карханиларниң асасән һәммиси металлоргийә дәриҗилик полисиликонда шинҗаңға тайиниду. Чүнки, шинҗаң хитайдики әң чоң полсиликон метали ишләпчиқириш базиси” дәп көрсәтти. Униң қәйт қилишичә, хитай дуня күнтахта базирини монопол қилишта уйғур районидики әрзан баһалиқ көмүр електирлири вә әрзан баһалиқ мәһсулат ишләпчиқиришиға таянмақтикән.

 Җонатан бренрүтер йәнә мундақ дәйду: “буниңдики асаслиқ сәвәб, чүнки хитай дуня күнтахта ишләпчиқириш риқабитидә башқиларни мәғлуп қилди. У, буниң үчүн асасән шинҗаң, ички моңғул вә ниңшя аптоном районлириниң полисиликон мәһсулатлирини ишләпчиқиришта зөрүр болған әрзан баһалиқ көмүр електир токини қолланди. Шундақла йәнә хитай күнтахта санаитини униң тәрәққиятиға пайдилиқ йошурун қошумчә ярдәмләр билән тәминлиди. Мана булар хитай күнтахта мәһсулатлириниң әрзан баһада ишләпчиқирилип, башқиларни улар билән риқабәтлишәлмәйдиған әһвалға чүшүрүп қойди” .

Әмгәк һоқуқи тәшкилатлириниң қәйт қилишичә, бу доклаттин әгәр хәлқаралиқ ширкәтләр уйғур районидин қол үзимән, десә, буниң мумкинчилики барлиқи мәлум болған. Уйғур паалийәтчи, вашингтондики “әмгәк һоқуқи бирләшмиси” мәҗбурий әмгәк пирограммисиниң маслаштурғучи хадими җәвһәр илһам 8-авғуст бу һәқтики зияритимизни қобул қилди.

 Җәвһәр илһам мундақ деди: “бу доклат наһайити яхши бир вақитта елан қилинди. Чүнки, бу доклат шуни көрсәттики, охшимиған ширкәтләр, мәйли у күнтахта ширкити болсун яки башқа карханилар болсун, уларниң уйғур районидин қол үзүш мумкинчилики барлиқини ашкарилап бәрди. Чүнки, биз полисиликон миқдариниң 2020-йилдин бери 10 пирсәнттин артуқ азайғанлиқини көрдуқ. Бу ширкәтләр башқа хам әшя мәнбәлиригә йүзләнгән. Бу, күнтахта ширкәтлириниң уйғур районидин чекинип чиқиш мумкинчилики барлиқини көрситиду” .

Лекин җәвһәр илһам йәнә бәзи ширкәтләрниң “уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни” дин атлап өтүш үчүн күнтахта мәһсулатлирини америкаға башқа дөләтләр арқилиқ “шахландуруп” импорт қиливатқанлиқиму ашкариланғанлиқини билдүрди. Униң ейтишичә, шуңа мәҗбурий әмгәк мәһсулатлириға қарши хәлқаралиқ ортақ өлчәм шәкилләндүрүш муһим икән.

 У: “уйғур мәҗбурий әмгики америка тәрипидин чәкләнгән болсиму, лекин бу йәнила хитайда давамлишиватқан бир мәсилә. Буни американиң чәклиши башқа дөләтләрниңму чәкләйдиғанлиқини билдүрмәйду. Мана бу ширкәтләрниң мәһсулатлирини башқа дөләтләр арқилиқ америкаға импорт қилишиға түрткә болмақта. Шуңа, барлиқ ширкәтләр һөкүмәтләр буниңға қарита өлчәмни бирликкә кәлтүрүшни, ортақ өлчәм бекитишни ойлишиши керәк” деди.

Доклатта көрситилишичә, нурғун ширкәтләр уйғур елидин полисиликон сетивалмиғанлиқини қәйт қилсиму, лекин уларниң ашкара елан қилған санлиқ мәлуматлиридин, бу ширкәтләрниң ишләпчиқириш көрсәткүчигә йетиш үчүн уйғур елиниң сиртидинму йетәрлик полисиликон мәһсулати сетивалмиғанлиқи мәлум болған. Бу һадисә тәтқиқатчиларда юқириқи ширкәтләр бәлким мәһсулат билән тәминлигүчи ширкәтләрни йошурун тутуватқан болуши мумкин, дегән гуманни пәйда қилған.

 Америка қатарлиқ дөләтләр йәр шари һава килимати өзгиришниң тәсирини азайтиш үчүн қуяш енергийәсидин пайдилинишқа алдирисиму, лекин хитайниң дуня қуяш енергийә базиридики һөкүмранлиқи бу дөләтләргә хирис қилмақта. “ню-йорк вақти гезити” ниң ейтишичә, хитай дуня қуяш енергийәси тәминләш зәнҗириниң һәр бир басқучида тәминләш зәнҗириниң һәр бир басқучидики ишләпчиқиришниң аз дегәндә 80пирсәнтини контрол қилидикән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.