Тайландтики мусапирларниң әһвали вә уйғурларниң вәзийити һәққидә мулаһизиләр

Мухбиримиз ирадә
2014.03.26
taylant-uyghur-1.jpg Тайландта йиғивелинған 220 уйғур.
RFA

Йеқиндин буян уйғурларға мунасивәтлик йүз бәргән зор вәқәләрниң һәммиси дуня җамаәтчиликиниң диққини қаттиқ қозғиди. Һазир хәлқара мәтбуатларда уйғурлар һәққидә хәвәрләр тохтимай елан қилинмақта. 1-Март күнмиң вәқәси вә униңдин кейинла тайландта тутулуп қалған 200 дин артуқ уйғур мусапирниң әһвали көзәткүчиләрни бу уйғурлар зади ким, уларниң дәрди немә дегәнгә охшаш соалларға җаваб тепишқа қизиқтуруп, хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаритиватқан сияситини кәң мулаһизә қилишиға йол ечип бәрди.

Банкоктики мухбири майкил сенсбурий өз хәвиридә, һазир түркийәдин кәлгән бир өмәкниң бу кишиләрниң әһвалиға көңүл бөлүп, уларниң салаһийити вә кәлгүсини бәлгиләшкә тиришиватқанлиқини баян қилған. Бүниңдин башқа, бүгүн йәнә тайланд сақчи даирилири икки күн аввал бәргән өзлири мәнбә қилип көрситилгән “бу кишиләр террорчи болуши мумкин” дегән баянатиниң әксичә бир баянат бәрди. Тайландниң көчмәнләр ишлириға мәсул сақчи офестири татчай питанилабот баянат берип, бу кишиләрниң террорчилиқини көрситидиған һечқандақ испат йоқ, биз уларниң террорчи дәп қаримаймиз. Улар түркийә билән мунасивәтлик кишиләр” дәп баянат бәргән.

Йеқинқи йиллардин буян уйғур елиниң ичи вә сиртида уйғурларға мунасивәтлик вәқәләр көпәйгәнсери, дуня җамаәтчиликиниңму уйғур мәсилисигә болған қизиқиши күчийип барди. 1-Март күни күнмиң пойиз истансисида йүз бәргән вәқәни уйғурларниң садир қилғанлиқи елан қилинип узун өтмәйла тайландта тутулуп қалған 200 дин артуқ кишиниңму уйғур болуш еһтималлиқиниң илгири сүрүлүши бу уйғурларниң арқа көрүнүшигә қарита қаттиқ қизиқиш қозғиди. Тайланд сақчилири 13-март күни бир орманда 78 әр, 60 нәпәр аял вә 82 нәпәр кичик балидин тәркиб тапқан җәмий 220 кишини қолға чүшүргән иди. Һазирғичә бу кишиләрниң кимлики ениқ бекитилмигән болсиму, әмма бу кишиләрниң уйғур болуш еһтималлиқи оттуриға қоюлғандин кейин, хәлқара мәтбуатлар вә шундақла кишилик һоқуқ органлири бу мәсилигә җиддий қаримақта. Бәзи көзәткүчиләр өз мулаһизилиридә кичик балиларни вә һамилидар аялларни өз ичигә алған бу кишиләрниң хитай зулумидин қечип чиққан уйғурлар икәнликини, уйғурлар учраватқан бесим вә зулумниң бу бир түркүм кишиләрни мушундақ хәтәрлик йолларни меңишқа мәҗбурлаватқанлиқини билдүргән.

Бүгүн уча хәвәрләр ториниң банкоктики мухбири майкил сенсбурий “хитай уйғурларға қаттиқ қоллуқ сиясәт йүргүзмәктә” намлиқ мақалисидә тайландта қолға чүшкән кишиләрниң уйғурлуқини илгири сүрүп туруп, хитай һөкүмитиниң уйғурларни мушу хил қисмәткә мәҗбурлаватқан сиясәтлири үстидә тохталған. У, хитай һөкүмитиниң аз санлиқ милләтләр райониға атақта аптономийә һоқуқи бәргән болсиму, әмәлийәттә буниң әмәлийләшмәйдиғанлиқини, уйғурларниң һечқандақ сиясий һоқуқи йоқлуқини, хитай көчмәнлиригә бериливатқан юқири имтияз, юқири мааш нәтиҗисидә уйғурларниң кәмситилишкә учраватқанлиқини баян қилған. У шундақла уйғурларниң диний һоқуқлириниң дәпсәндә қилинидиғанлиқини тилға елип, буниңда хотәндә йүз бәргән ханериқ вәқәсини мисал қилған вә шу вәқәдә хитай қораллиқ қисимлириниң 15 уйғурни өлтүрүп, 200 уйғурни қолға алғанлиқини баян қилғандин кейин “уйғурларға өз земинида қилиниватқан бесимниң қанчилик ешип кәткинини бу кишиләрниң сиртларға қечишқа урунушидин көрүвалғили болиду” дегән.

Мухбир илгирики йиллардиму камбоджа, вийетнам, берма қатарлиқ җайларға қечип чиққан уйғурларниң хитайға қайтуруп берилгәнликини әскәртип өткәндин кейин, хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан сияситини техиму күчәйтмәкчи болуватқанлиқини баян қилған вә “бейҗиң һөкүмити йеқинда уйғурлар үстидики еғир бесимни йәниму еғирлаштуруветидиған ‛алаһидә террорлуқ қануни‚ ни йолға қойидиғанлиқини елан қилди. Бу сиясәт бейҗиңниң аччиқини кәлтүргәнләргә зәрбә беридиған бир қанун. Уйғурлар үчүн елип ейтқанда бу " бир дөләттә икки хил түзүм" дегән сиясәтниң қәбиһ йүзидин ибарәт” дәп баян қилған.

Тайланд даирилири 220 нәпәр мусапирни қолға чүшүргәндин буян бу кишиләр һәққидә охшимиған баянатларни берип кәлди. Техи бир қанчә күнниң алдида тайланд даирилири бу кишиләрниң чеградин қанунсиз өткән террорчилар болуши мумкинликини илгири сүргән. Уларниң бу баянати хәлқара кишилик һоқуқ органлириниң күчлүк наразилиқиға учриған иди. Кишилик һоқуқ органлири тайланд даирилирини мусапирларни “террорчи” дәп қарилаш арқилиқ һәм өзиниң чегра бихәтәрликини қоғдаштики сәвәнликлирини йошуруш һәм шундақла бу кишиләрниң ақивити үстидики мәсулийитидин қечиш билән тәнқид қилған.

Бүгүн тайландта чиқидиған “фукәт ван” намлиқ йәнә бир хәвәр торида бу мусапирлар һәққидә хәвәр берилгән. Хәвәргә “терорчиларму яки қорқуп кәткәнләрму?” дәп мавзу қоюлған. Хәвәрдә һазир тайландта тутуп турулуватқан бу кишиләрниң кимликиниң ениқ бекитилмигәнликини, әмма уларниң бир қисминиң хитайниң шинҗаң уйғур аптоном районидин кәлгән мусулман хәлқ икәнлики болушиниң еһтималға йеқин икәнликини баян қилған. Хәвәрдә ейтилишичә, икки күн аввал йәни 24-март күни тайландтики инглизчә чиқидиған гезит, исми ашкариланмиған бир сақчи мәнбәси тәминлигән учурға тайинип туруп бу кишиләрни “террорчи” болуши мумкин, дегән хәвәрни елан қилған. Кишилик һоқуқ тәшкилатиниң асия ишлири директори фил робертсон тайланд даирилириниң кимликиму толуқ ениқлинип болалмиған бу кишиләрни туюқсизла вә һечқандақ испат көрсәтмәй туруп террорчи болуши мумкин дейишини гуманлиқ әһвал дегән вә тайланд даирилирини уйғурлуқи илгири сүрүлүватқан бу кишиләрни хитайға қайтурмаслиққа чақирған.

Хәвәрдә мухбир нәқ мәйданда көргән әһвалларни төвәндикидәк тәсвирлигән:
-Һазирғичә бу кишиләрниң террорчилиқини көрситип беридиған һечқандақ испат йоқ. Әмма бу йәрдә уларниң интайин қорқуп кәткәнликини көрситип беридиған испатлар толуқ. Тайландтики орманда қолға чүшкән бу кишиләр 48 саәт бойичә һечқандақ гәп қилмай турувалди. Аяллар болса балилириниң вә өзиниң йүзини етип, ахбаратлардин өзини қачурди. Истанбулдин бу кишиләрниң дәрдини аңлаш үчүн бир қанчә түрк һәйити йетип кәлгәндин кейин улар раһәт бир нәпәс елип, қаттиқ көз йеши қилди, һәтта әрләрму йиғлап кәтти.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.