Хитайниң “германийәгә узарған қолини кесип ташлаш” тәшәббус қилинмақта

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2021.11.01
Хитайниң “германийәгә узарған қолини кесип ташлаш” тәшәббус қилинмақта Германийә маарип министирлиқиниң баш министири аня карличек(Anja Karliczek) ханим мухбирларни күтүвелиш йиғинда сөзлимәктә. 2021-Йили 5-май, берлин, германийә.
AFP

Германийә маарип министерлики германийә алий мәктәплирини “коңзи иниститути” билән болған һәмкарлиқни қайтидин көздин көчүрүшкә чақирди.

“коңзи иниститутиниң арқа пәрдисидә хитай һакимийитиниң қоли бар” дегән қарашлар билән германийә алий мәктәплиридики “коңзи иниститути” ни тақаш тәшәббуси йиллардин буян оттуриға қоюлуп кәлгән кона тема иди. Бу тәшәббусни нөвәттә һакимийәтни қолиға елиш алдида турған йешиллар партийәси билән әркин демократлар партийәси бәкрәк күчәп тәкитлигән, уйғурларни өз ичигә алған кишилик һоқуқ тәшкилатлириму қанчә қетимлап намайишлар елип берип, “коңзи иниститутлири хитайниң җасуслуқ оргини, хитай компартийәсиниң тәшвиқат аппарати” икәнликини илгири сүргән иди. Һалбуки, мәеркил һөкүмитиниң изчил сүкүт қилип туривелиши билән бу ишниң һазирға қәдәр бир нәтиҗиси чиқмиған иди. Алдинқи һәптә германийәдә йүз бәргән бир вәқә, германийәдики 19 “коңзи иниститут” лириға “әҗәллик зәрбә” елип кәлди.

Вәқәниң қисқичә җәряни мундақ:

Германийәлик қәләмкәшләрдин стефан ауст билән адриян гайгес мәлум вақит сәрп қилип, хитай рәисиниң тәрҗимиһалини асас қилған һалда “ши җинпиң: дунядики әң күчлүк адәм” намлиқ бир китабни йезип чиқиду. Бу китабни германийәдә һәр йили өктәбирдә өткүзүлидиған “франкфурт китаб йәрмәнкиси” паалийити мунасивити билән алдинқи һәптә өткүзүлгән китаб көргәзмисидә базарға салмақчи болиду. Буниң үчүн, германийә алий мәктәплиридин дуйисбург вә ханновер университетлиридики “коңзи иниститути” билән һәмкарлишип, китап оқуш паалийити тәшкилләйду. Вақит бекитилгән, тәклипләр тарқитилип болунған, паалийәт башлинидиған бир чағда, тосаттин бу икки университеттики “коңзи иниститут” лири һечқандақ алдин әскәртиш бәрмәйла һәмкарлиқтин йүз өрүп, бу п´алийәтни бикар қиливетиду. Бу иштин қаттиқ нарази болған стефан ауст билән адриян гайгес сәвәбини сүрүштүрүп, ахири бу “коңзи иниститут” лириниң “юқуриниң буйруқи” билән бу паалийәтни әмәлдин қалдурушқа мәҗбур болғанлиқини, бу ишқа бейҗиңниң арилашқанлиқини билиду. Улар йәнә ши җинпиңниң “чеқилишқа болмайдиған, тәнқидләшкә болмайдиған шәхс” икәнликини, “халиған адәмниң униң һәққидә қәләм тәвритиш салаһийити йоқ” икәнликини вә “нормал адәмләрниң ши җинпиңни тилға елишиға рухсәт қилинмайду” ғанлиқиниму билиду. Хитайниң франкфурттики консулиниң бу ишқа бивастә қол тиққанлиқидин хәвәр тапиду. “бундақ ишларниң хитайда йүз бериши әлвәттә нормал, әмма германийәдә йүз беришини һәргиз қобул қилғили болмайду!” дәп қахшап кетиду апторлар.

Бу вәқә өктәбирниң ахирқи һәптиси, йәни 24-25-өктәбир күнлири йүз бәргән. “қобул қилғили болмайду!” ниң нәтиҗиси кишини һәйран қалдуриду. Вәқә германийәдики чоң-кичик ахбарат вастилири үчүн партлаш характерлиқ бир хәвәргә айланди. Қанчә йүзлигән ахбарат қаналлири “хитайниң германийәгә узарған қоли” ға даир мақалә, обзорларни төкмә қиливәтти. “бу қолни кесип ташлаш” асаслиқ пикир еқими иди. Кишиләр мәтбуаттики мәлуматлардин “мәдәнийәт алмаштуруш оргини” дәп аталған “коңзи иниститут” лириниң немә үчүн “хитай һакимийитиниң ғәрбтики қара қоли” дәп атилидиғанлиқи, немә үчүн “коңзи иниститутлири” да уйғурлар, тибәтләргә даир назук темиларда сөзлишишниң чәклинидиғанлиқи, немә үчүн кишилик һоқуққа даир мәзмунларда муназирә қилишқа йол қоюлмайдиғанлиқиниң сәвәбини мана әмди тәпсийлирәк билишкә башлайду.

Дуня уйғур қурултийиниң муавин рәиси пәрһат муһәммиди әпәнди бу һәқтә тохталғанда, дуняниң һәрқайси әллиридики “коңзи иниститут” лириниң әзәлдин хитай коммунистик һакимийитиниң тәшвиқат аппарати болуп хизмәт қилип кәлгәнликини, д у қ ниң өткән бир мәзгилдә германийәдики йәрлик университет оқуғучилири билән һәмкарлишип, “коңзи иниститут” лириға қарши түрлүк паалийәтләрни уюштурғанлиқини тилға алди.

25-Өктәбир китаб аптори адриян гайгес NDR телевизийә қанилиниң зияритини қобул қилғанда, “бейҗиңниң хитай тәвәсидә бундақ ишларға арилишиши йеңилиқ әмәс, әмма германийәгә қол узартиши йеңилиқ. Бу чүшәнгили вә қобул қилғили болмайдиған бир һадисә” дегән. “коңзи иниститутлири үчүн әҗәллик зәрбә” намлиқ бу программида, хитай һакимийитиниң бу қилмишлири түпәйли китабниң сетилишиға тәсир көрситәлмәйдиғанлиқини, әмма өзиниң германийәдики “коңзи институт” лири үчүн әҗәллик бир зәрбигә сорун һазирлап бәргәнликини илгири сүргән.

Әйни чағда бәзи партийәләрниң “коңзи иниститутлирини тақаш” тәшәббусиға бипәрва муамилә қилған һөкүмәт, бу нөвәт ахбарат саһәсиниң чуқанлириға сәл қариялмиди. Адриян гайгесниң “қобул қилғили болмайду!” дегән нидасиниң йәнә бир нәтиҗиси, һөкүмәттин чиққан әкис сада болди. “әйнәк” журнилиниң 29-өктәбир елан қилған “карличек коңзи иниститутини тақашни тәшәббус қилди” намлиқ хәвиригә асасланғанда, германийә маарип министерликиниң баш министери аня карличек шу күни министерлар йиғини вә алий мәктәп мудирлири йиғиниға язған хетидә, германийәдики һәрқайси алий мәктәпләрдики “коңзи иниститут” лири тоғрисида тохтилип, “коңзи иниститутлириниң германийә алий мәктәплиридики ролини қайтидин баһалап чиқиш вә тоғра йәкүн чиқириш” ни тәләп қилған. У хетидә өзиниң германийәдики 19 “коңзи иниститут” лирини хелидин буян йеқиндин көзитип кәлгәнликини, хитайниң германийә алий мәктәплиригә тәсир көрситишини қобул қилғили болмайдиғанлиқини тәкитлигән.

“франкфурт мәҗмуәси” гезити 29-өктәбир елан қилған “карличек коңзи иниститутлирини тәкшүрүш үчүн ортақ һәрикәт қоллинишни тәшәббус қилди” намлиқ хәвәрдә тилға елишичә, аня карличек германийә алий мәктәплириниң бу мәсилидә федиратсийә ахбарат идариси вә асаси қанунни қоғдаш идариси билән һәмкарлишиши лазимлиқини оттуриға қойған. Асаси қанунни қоғдаш идариси 2020-йиллиқ доклатида “коңзи иниститут” лирини хитайниң “тәсир кеңәйткүчи ролчилири” дәп баһалиған. “дуня” гезитиниң 29-өктәбирдики “маарип министери хитайниң коңзи иниститутлириниң оюнини ахирлаштурушни тәшәббус қилди” намлиқ хәвиридә болса, дуняниң һәрқайси әллиридики “коңзи институт” лириниң хитайниң маарип министерликиниң мәблиғи билән қурулғанлиқи вә ши җинпиңниң ирадиси үчүн хизмәт қилидиғанлиқи оттуриға қоюлған.

Д у қ яшлар комитетиниң рәиси, қурултай берлин ишханисиниң мудири ғәюр қурбан әпәнди бу хусуста пикир баян қилғанда, “коңзи институт” лирини тақаш тәшәббусиниң германийәдә йеңи бирләшмә һөкүмәт рәсмий ишқа киришиштин илгири оттуриға қоюлғанлиқиниң яхши бир иҗабий қәдәм болғанлиқини әскәртти.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.