Ey wéywéy: "'medeniyetler perqi' héchqachan qebih jinayetlerni aqliyalmaydu!"

Muxbirimiz eziz
2020-01-22
Élxet
Pikir
Share
Print
Ey wéywéy sot mehkimisining sirtida muxbirlarning so'allirigha jawab bermekte. 2012-Yili 27-séntebir, béyjing.
Ey wéywéy sot mehkimisining sirtida muxbirlarning so'allirigha jawab bermekte. 2012-Yili 27-séntebir, béyjing.
AFP

Uyghur diyaridiki zulum we basturush heqqide köpligen uchurlarning ashkarilinishi bilen buning tasadipiy otturigha chiqip qalghan hadise emesliki, eksiche bir pütün Uyghur millitining buninggha nishan boluwatqanliqi heqqide köpligen pikirler otturigha chüshüshke bashlidi. Xitay öktichi ziyaliysi ey wéywéyning "Nyu-york waqti géziti" de élan qilin'ghan bu heqtiki maqalisi ene shuning jümlisidindur. U zor hejimlik bu maqaliside xitay hökümitining nöwettiki Uyghurlarni basturush tedbirlirini "Medeniyetler perqi" nezeriyesini suyi'istémal qilip aqliyalmaydighanliqini alahide sherhlidi.

Ey wéywéy maqaliside özining shexsiy kechürmishige birleshtürgen halda mundaq bir weqeni qisturup ötidu: ötken yili bérlindiki bir qimarxanida u utuwalghan pulini élish üchün qimarxana xadimigha qolidiki qimar tenggisini sun'ghan we "Mushu pulni béring" dégen. Xadim uninggha tikilip bir qariwétip "Bundaq waqitta Please déyishingiz lazim" dep eskertkende, ey wéywéy: "Démisem néme boptu?" dep so'al qoyghan. U kishi uninggha "Yawropagha kelgendikin bu yerning yosunlirini az-tola öginishingiz lazim," dégen. Emma u yenila tersaliq qilip: "Siz manga qa'ide-yosun ögetküdek adem emessiz" dégende u kishi üstelge tayan'ghiniche ornidin turup, yene bir qétim uninggha tikilip qarap qoyup: "Sizni béqiwatqanliqimizni untup qalmang!" dégen. Ey wéywéy buningdin öziche xorluq hés qilip "Men chet'ellik bolghachqa méni kemsitti" dep oylighan we éniq qilip: "Bu gépingiz sépi özidin natsistliq we irqchiliq qilghanliq" dep chiqip ketken. Aridin melum waqit ötkende u sot mehkimisining chaqiriq qeghizini tapshuruwalghan. Uningda ey wéywéyning qimarxana xadimini "Natsist we iriqchi" dep haqaretligen jinayiti üchün sotqa chiqishi uqturulghan.

U maqaliside ashu weqedin kéyin özining natsizim we uningdiki "Medeniyetler perqi" ni bahane qilip bashqa bir milletni qirghin qilish qilmishi heqqide qayta oylan'ghanliqini alahide eskertidu. Bolupmu nöwettiki hakimmutleq hakimiyetler we yirtquchlarche xaraktér alghan soda dunyasining "Medeniyetler perqi" nezeriyesini suyi'istémal qiliwatqanliqini, buning eng roshen ipadisi yéqinqi mezgilde köplep ashkara boluwatqan xitay hökümitining gherb shirketliri bilen hemkarlishishi ikenlikini alahide körsitidu. Uning pikriche, gherb dunyasidiki bir qisim shirketler xitayni meblegh, téxnika dégenler bilen teminligen bolsa, xitay hökümiti ularni erzan bahaliq emgek küchi bilen temin etken. Gherb siyasiyonliri bolsa özlirining bu qilmishini "Xitayda ottura tebiqige mensup kishilerni köpeytsek, ularning erkinlik we démokratiyege ötüshige türtke bolidu" déyish arqiliq aqlap kelgen hemde buni dawam qildurghan. Derweqe, hazir xitayda ottura tebiqe zor derijide kéngeygen, emma démokratiye we erkinlik xitaydin téximu uzaqlap ketken.

U ashu kishilerge so'al qoyup: "Qéni ashu siyasiyonlar? xongkonggha qaranglarchu! shunche shija'etlik xongkong xelqi dunyadiki eng zor hakimmutleq hakimiyetke qarshi ay-aylap namayish qilip démokratiye telep qiliwatidu we silerdin yardem sorawatidu," deydu. Shundaqla xitay hökümiti ijra qiliwatqan "Ijtima'iy qayta qurush" ishlirining Uyghurlarni taqet qilghusiz derijige apirip qoyghanliqi, gherb dunyasi deslepte anche ireng qilmighan waqitlardila buning sistémiliq halda Uyghurlarning tili, diniy étiqadi we medeniyitini yoqitishtin bashlan'ghanliqi, emdilikte bolsa alliqachan milyonlighan kishining "Qayta terbiyelesh" namidiki lagérlargha qamilip özlirining diniy étiqadidin waz kéchish hemde xitay kompartiyesige sadaqet bildürüshke mejburliniwatqanliqini alahide eskertidu.

Bu mesile heqqide söz bolghanda amérikadiki Uyghur adwokat nuriy türkelmu tarixtiki diktatorlarning herqachan oxshash shekilde ish bashlighanliqini, buning aqiwitimu her waqit kishini shürkündüridighan paji'eler bilen tügellen'genlikini alahide tekitleydu.

Ey wéywéy maqaliside alahide tilgha alghan bir nuqta "Nyu-york waqti géziti" mexsus xewer ishligen "Uyghur diyari heqqidiki 400 betlik mexpiy höjjet" bolup, xitay kompartiyesi shunche éniq pakitlar aldidimu lagérlarning mewjutluqini inkar qilghan hemde qilche uyalmastin "Kursantlar oqush püttürüp jem'iyetke qaytti" dep jakarlighan. Emma ularning sani, hazir qeyerde ikenliki dégenler heqqide héchnerse déyilmigen.

Ey wéywéy maqaliside xitaydiki dangliq sha'irlardin biri, "Medeniyet inqilabi" ning deslipide Uyghur diyarigha paliwétilgen dadisi ey ching bilen 1960-yillarda Uyghur diyarida 17 yil yashighan kechürmishige birleshtürgen halda özining Uyghurlar hemde ularning hayatliq makani heqqide qismen chüshenchige ige ikenlikini, hazir bolsa gherb dunyasidiki "Volkswagen", "Siemens", "Nestlé" qatarliq shirketlerning Uyghur diyarida zawutlarni kéngeytiwatqanliqi, "Adidas" qatarliq dangliq kiyim-kéchek shirketlirining Uyghurlar diyaridin chiqqan paxta arqiliq öz zawutlirini mangduruwatqanliqini bayan qilip kélip: "Eyni waqitta kishilerni palaydighan ashu uzaq makan emdilikte néme üchün xitay hökümitining neziride bu qeder 'méhri issiq' bolup qaldi?" dep so'al qoyidu.

Aptorning qarishiche, xitay hökümiti nöwette "Medeniyet perqi" dégenni destek qilip Uyghurlarni "Tereqqiyat" qa bashlawatqanliqi heqqide söz qilmaqta iken. Buning bir wasitisi bolsa Uyghur diyaridiki mejburiy emgek bolup, bu mahiyette eyni waqittiki natsistlar gérmaniyesi ijra qilghan mejburiy emgekke tolimu oxshaydiken. Del mushu xildiki mejburiy emgek hazir gherb we sherq dunyasidiki "Xojayinlar" ni ghayet zor iqtisadiy ünümge ige qiliwatqanliqi üchün ular hazir bu mesilide tézdin "Bir yaqidin bash chiqiridighan" halgha yüzlenmekte iken. U buninggha misal qatarida Volkswagen shirkitining bash diréktorining lagérlar heqqide so'al soralghanda özining buningdin xewersiz ikenlikini bildürgenlikini, emma kéyin ashkara bolghan "400 Betlik mexpiy höjjet" tin qarighanda, uning emeliyette bu ishlardin alliqachan toluq xewerdar bolupla qalmay yene bu ishlargha idiyewi jehettin teyyarlinip qoyghanliqini eskertidu.

Nuriy türkelning qarishiche, xitay hökümitining "Tereqqiyat" namida qiliwatqanliri xitaylarning "Ilghar" ikenlikini teshwiq qilish arqiliq Uyghurlarning "Qalaq" ikenlikini dunya jama'itige ten alghuzush, andin özlirining "Ilgharliqqa yéteklishi" ge boysunmaywatqan Uyghurlarni basturushining yolluq ikenlikini dawrang qilishtin bashqa nerse emes iken.

Melum bolushiche, mushu xildiki "Medeniyetler perqi" nezeriyesini bazargha salghan natsistlarning nami hazir gérmaniyede kishiler éghizgha élishtinmu eyminidighan bir sözge aylinip qalghan. Emma natsisizim nezeriyesining asasliq mezmunliridin biri bolghan "Medeniyet jehettiki ilgharliq", "Irq jehettiki üstünlük", "Bashqilarni qalaqliqtin qutuldurush" dégenlerning zamanimizgha kelgende bashqilarni qul qilishni yolluq qilip körsitishke bahane bolalmaydighanliqi barghanséri hemmila kishige tonushluq uqumgha aylanmaqta iken.

Toluq bet