“явропа-хитай мәбләғ селиш келишими” пәйда қилған дәсләпки сүркүлүш

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2021.01.12
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
“явропа-хитай мәбләғ селиш келишими” пәйда қилған дәсләпки сүркүлүш Хуавей ишләп чиқарған әқлийфон билән 5г логоси компютер асасий тахтисида. 2020-Йили 29-январ.
REUTERS

Икки тәрәпниң мәбләғ селиш келишими имзалинип икки һәптә өтмәйла ичкий сүркүлүшләр оттуриға чиқишқа башлиған.

2013-Йилидин буян талаш-тартиш қилинип кәлгән болсиму әмәлгә ашмиған, германийә, франсийә парламентлирида “уйғурлар қамалған җаза лагерлири тақалмиғичә вә мәҗбурий әмгәк әмәлдин қалмиғичә имзалашқа болмайду” дәп қарилип кәлгән “явропа-хитай мәбләғ селиш келишими” 2020-йилиниң әң ахирқи күнлири имзаланған иди. явропа иттипақиға әза 27 дөләтниң мақуллуқи вә явропа парламентиниң ортақ тәстиқи болмай туруп күчкә игә болалмайдиған мәзкур келишимниң имзалиниши хәлқарада кишилик һоқуқ органлириниң җиддий тәнқидлиригә дуч кәлгән иди. Нөвәттә мутәхәссисләр явропа билән хитай оттурисида адил сода риқабитини капаләткә игә қилиш мәқситидә имзаланған бу келишим мубада тәстиқтин өткән тәқдирдә униң 2022-йилиға барғандила андин йолға қоюлуши мумкинликини, бирақ у чағқичә көплигән ичкий ихтилаплар йүз беридиғанлиқини, бу келишимниң хитай ейитқандәк у қәдәр алдирап хушал болуп кетидиған бир келишим әмәсликини илгири сүрүшмәктә.

11-январ күни германийәниң RTL телевизийә қанили германийә ахбарат агентлиқиниң бейҗиңдин бәргән мәлумати асасида “хитай хуавейни чәклигән явропа иттипақиға әза дөләтләрни җазалашқа урунмақта” намлиқ бир хәвәр тарқатти. Хәвәрдә 2020-йили 30-декабир “явропа-хитай мәбләғ селиш келишими” имзалинип аридин техи икки һәптә өтмәйла бу келишимгә дәз кәткәнлики, икки тәрәп оттурисида сүркүлүшниң башланғанлиқи баян қилинған.

Хәвәрдин мәлум болушичә, явропа иттипақиға әза дөләтләрниң көп қисми һазирға қәдәр хитайниң хуавей ширкитиниң 5G тор еқиминиң өз дөләтлиридин базар тепишини изчил рәт қилип кәлгән болуп, буниңдики асаслиқ сәвәб хуавейниң мәһсулатлириниң җасуслуқ иқтидариға игә икәнлики һәмдә уйғурларниң бастурулуши билән мунасивити болғанлиқи болған. Әмма 2021-йили 1-айниң 11-күни явропа иттипақи билән хитай тәрәп оттурисида “мәбләғ селиш келишими” ниң лайиһәси музакирә қилинғанда, хитай тәрәп бу лайиһәгә хуавейни рәт қилған дөләтләргә қарши бир маддини киргүзүшни тәләп қилған. явропа иттипақи бу тәләпни дәрһал рәт қилған.

Хәвәрдә тилға елинишичә, “11-январ икки тәрәп оттурисида пәйда болған сүркүлүшниң асаслиқ қисми, хитай тәрәп бу лайиһигә ‛явропа дөләтлириниң хитай телеграф системисини қануний яки сиясий җәһәттин чәклиши яки қәстән кәмситишигә қарши туруш‚ дәйдиған бир маддини қошуп өз мәнпәәтини қоғдашқа урунған, бирақ явропа иттипақи тәрәп буни рәт қилған.”

Хәвәрдә илгири сүрүлүшичә, “явропа-хитай мәбләғ селиш келишими” хитайниң уйғурларни тутқун қилиши, хоңкоңдики зораванлиқи, кишилик һоқуқ паалийәтчилирини бастуруши һәмдә җәнубий деңиздики земин маҗралири вә корона вабаси сәвәблик хәлқарадики образи еғир дәриҗидә сунған бир мәзгилдә имзаланған. Норвегийәдики уйғур зиялиси сәмәт абла әпәнди бу һәқтә тохталғанда, муһаҗирәттики уйғурларниң бу келишимниң явропа парламенти тәрипидин тәстиқлинишиға қарши паалийәтләрни җиддий қанат яйдурушиниң зөрүрликини тәкитлиди.

Гәрчә “явропа-хитай мәбләғ селиш келишими” имзаланған болсиму, бу келишимниң көплигән қануний маддилири үстидики музакириләр техи узун давам қилидикән. Бу лайиһә пүткәндин кейин, алди билән явропа иттипақиға әза дөләтләр, андин явропа парламенти қобул қилиши лазим икән. Әмма бу келишим қобул қилинип йолға қоюлған тәқдирдиму хитайниң униңға риайә қилиши йәнила шүбһилик бир мәсилә болуп қалидикән.

Хитайниң түрлүк иқтисадий келишимләр арқилиқ келичәктики таҗавузчилиқ қара нийитини әмәлгә ашурушқа урунуватқанлиқини ипадә қилған германийәдики уйғур зиялийси абдушүкүр һаҗим, явропа иттипақиниң бу келишим арқилиқ йәнә бир қетим хитайниң алдам халтисиға чүшүп кәткәнликини тилға алди.

“явропа-хитай мәбләғ селиш келишими” имзаланғанда германийә баш министери анҗела меркил вә явропа комиссийониниң рәиси урсула қатарлиқларниң уйғурлар мәсилисини көтүрүп чиқип: “җаза лагерлирини тақаш, мәҗбурий әмгәкни әмәлдин қалдуруш” тәшәббусида болғанлиқи бәзи хәвәрләрдә тилға елинған болсиму, бирақ германийә парламенти кишилик һоқуқ комитетиниң рәиси гуйди йәнсен ханим икки тәрәп оттурисидики бу келишимгә кишилик һоқуққа аит һечқандақ бир маддиниң киргүзүлмигәнликини әскәртип, өзиниң наразилиқини ипадә қилған. 11-январ у RTL қанилиниң зияритини қобул қилғанда бу күни хитай билән явропа иттипақи арисида йүз бәргән талаш-тартиш һәққидә тохтилип, хитайниң бу келишим лайиһәсигә бундақ бир маддини таңғанлиқидин өзиниң әҗәплиниш һес қилмиғанлиқини тилға елип мундақ дегән: “мени әҗәпләндүргини, германийә рәисликини өтәватқан явропа иттипақиниң мәзкур келишимгә кишилик һоқуққа даир бир маддини киргүзүп, уни келишимниң асаси қилишқа урунғанлиқини испатлайдиған һечқандақ бир дәлилниң һазирға қәдәр тепилмаслиқидур.”

Гуйди йәнсен ханим сөзидә йәнә бу келишим тоғрисидики күрәшниң ундақ асан ахирлашмайдиғанлиқини тәкитләп, федерал һөкүмәтниң явропа иттипақи һәм америка пиризденти байден билән һәмкарлишип, келишимниң ахирқи нусхисини ғәрб қиммәт қаришиға уйғун рәвиштә рояпқа чиқиришни тәшәббус қилған.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.