Tham vấn, thương lượng
Việt Nam đang chuẩn bị các thủ tục tham vấn trước khi nhờ WTO phân xử. Nội vụ khởi sự từ tháng 11 năm 2004, khi Bộ Thương Mại Hoa Kỳ phán quyết rằng Việt Nam và Trung Quốc là hai nước đã bán phá giá tôm đông lạnh đóng hộp vào thị trường Mỹ. Khi đó Hoa Kỳ qui định mức thuế chống bán phá giá từ 4,13% đến 25,76% đối với các doanh nghiệp xuất khẩu tôm của Việt Nam.
Đến năm 2009, khi đã trở thành hội viên WTO Tổ chức Thương mại Thế giới, Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam, gọi tắt là VASEP, đề nghị các cơ quan chức năng của phía Mỹ xem xét lại mức thuế chống bán phá giá tính trên mặt hàng tôm đông lạnh của Việt Nam, cho rằng phương pháp đó không phù hợp với thông lệ của WTO.
Trước nhất Việt Nam gởi yêu cầu tham vấn qua phía Mỹ để thảo luận việc Mỹ sử dụng những biện pháp chống bán phá giá đối với sản phẩm tôm đông lạnh của Việt Nam.
Ô. Bạch Văn Mừng
Mới đây, cục trưởng Cục Quản lý Cạnh tranh thuộc Bộ Công Thương Việt Nam, ông Bạch Văn Mừng, cũng nhận định rằng thuế suất mà Hoa Kỳ áp dụng trên mặt hàng tôm đông lạnh nhập từ Việt Nam là không đúng với qui định của Tổ Chức Mậu Dịch Thế Giới WTO.
Ông nói, theo trình tự thì trước nhất Việt Nam gởi yêu cầu tham vấn qua phía Mỹ để thảo luận việc Mỹ sử dụng những biện pháp chống bán phá giá đối với sản phẩm tôm đông lạnh của Việt Nam. Nếu yêu cầu này không đạt thỏa thuận, Việt Nam sẽ đưa nội vụ ra nhờ WTO phân xử.
Nếu thành công trong việc tham vấn thì các doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản đông lạnh Việt Nam vào thị trường Mỹ coi như thoát khỏi vụ kiện thuế chống bán phá giá. Điều quan trọng hơn nữa là thị trường xuất khẩu tôm đông lạnh sẽ được cải thiện, tăng cường năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp Việt so với những quốc gia khác.
Khởi kiện ra WTO
Luật sư Trần Hữu Huỳnh, trưởng Ban Pháp chế Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam, khẳng định rằng khởi kiện là quyền đương nhiên được qui định trong Tổ chức Thương mại Thế giới, là thành viên của WTO, Việt Nam có có quyền tranh cãi bình đẳng với bất cứ đối tác thương mại nào của mình trong tổ chức quốc tế này.
Từ Hà Nội, chuyên gia kinh tế tài chánh Bùi Kiến Thanh, với quá trình và kinh nghiệm tư vấn cho các tập đoàn kinh doanh trong cũng như ngoài nước, nhận định rằng một số nước như Thái Lan hay Ấn Độ đã thành công khi kiện Mỹ ra WTO:
Nếu Việt Nam nhận thấy Mỹ áp dụng qui chế chống phá giá một cách bất hợp pháp thì mình có quyền đưa ra diễn đàn này để mình kiện. Đấy là việc cần làm. Trước Việt Nam kiện Mỹ qua Bộ Thương Mại Mỹ thì tất nhiên phải thua kiện rồi, nhưng bây giờ là thành viên của WTO thì đây là phương pháp để giải quyết những tranh chấp về thương mại thì cũng nên nghiên cứu xem thử cần phải làm gì .
Qua WTO kiện thì có thể thua hay không thua, nhưng mà trước đây có nhiều lần WTO quyết định rằng Mỹ thua, ví dụ như trường hợp bán thép của bên Châu Âu qua bên Mỹ, phạt Mỹ tới 30, 40% thuế bồi thường nhưng Mỹ cũng chẳng có quan tâm gì. Như vậy việc kiện thì ta cứ kiện, cũng không phải chỉ kiện là giải quyết được mọi vấn đề.
Nếu Việt Nam nhận thấy Mỹ áp dụng qui chế chống phá giá một cách bất hợp pháp thì mình có quyền đưa ra diễn đàn này để mình kiện. Đấy là việc cần làm.
Ông Bùi Kiến Thanh
Đây không phải lần đầu tiên có sự tranh cãi dẫn đến kiện tụng giữa Việt Nam và Mỹ liên quan đến vấn đề bán phá giá.
Vụ kiện trước đây
Năm 2001, Việt Nam, mà đại diện là VASEP tức Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam, và Hiệp hội các nhà nuôi trồng cá Catfish, còn gọi la cá da trơn, ở miền Nam Hoa Kỳ, từng có vụ tranh tụng tại Tòa Thương Mại Mỹ mà kết quả là Việt Nam thua kiện, bị áp thuế suất và phải đổi danh xưng catfish Việt Nam nhập vào Mỹ thành tên tra và basa Việt Nam.
Đề cập đến sự kiện này, kinh tế gia độc lập Phạm Chi Lan, cựu phó chủ tịch Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam, từng có chân trong Viện Nghiên cứu Phát triển nay đã giải thể, phân tích hai mặt của vấn đề:
Catfish là tên chung, tên quốc tế gọi cho giòng cá đó, sản phẩm của Việt Nam cùng loại mà lại không cho Việt Nam dùng tên gọi đó, thì đây là một cách áp đặt phi lý, phản khoa học.
Bà Phạm Chi Lan
Thực ra thì hai vụ này cũng khó so sánh với nhau về bối cảnh và về tư thế của các bên liên quan. Vào lúc phía Hoa Kỳ đưa ra luật không cho Việt Nam dùng cái tên catfish cho cá da trơn của Việt Nam mặc dù cá tra cá basa của Việt Nam cũng thuộc giòng catfish.
Catfish là tên chung, tên quốc tế gọi cho giòng cá đó, sản phẩm của Việt Nam cùng loại mà lại không cho Việt Nam dùng tên gọi đó thì đây là một cách áp đặt phi lý, phản khoa học. Nhưng do bối cảnh là chỉ có quan hệ giữa hai bên với nhau thôi thì Việt Nam không thể nào yêu cầu được Hoa Kỳ không áp dụng điều đó. Hoa Kỳ là nước nhập khẩu đơn phương áp dụng thì Việt Nam không có kênh nào khác để xử lý.
Bây giờ Việt Nam là thành viên của WTO thì có kênh của WTO. Nếu như hai đối tác có tranh chấp mà không giải quyết được với nhau thì thông thường là người ta đưa ra WTO, và WTO sẽ đứng ra giải quyết cho các thành viên của mình. Việt Nam bây giờ đặt vấn đề như thế là hoàn toàn đúng.
Về mặt thủ tục pháp lý
Bà Phạm Chi Lan nói, bà tin là Việt Nam đã cân nhắc và chuẩn bị kỹ càng cho lần này:
Đưa ra WTO thì Việt Nam phải chuẩn bị kỹ những bằng chứng, những lập luận, những lý lẽ của mình chứ không kiện một cách vu vơ. Rõ ràng trong chuyện về tôm thì Việt Nam đã nhiều lần lên tiếng và trao đổi với phía Hoa kỳ rồi mà chưa giải quyết được, cũng là bất đắc dĩ mới phải đưa ra WTO.
Nhưng từ nay đến đó, Việt Nam cũng không mong gì hơn là phía Hoa Kỳ xem xét nghiêm túc và thiện chí. Nếu được như vậy thì tốt nhất. Còn nếu quyền lợi của Việt Nam không được đảm bảo thì vẫn có thể đưa ra WTO, và đưa ra WTO thì phải bảo đảm chắc chắn về mọi mặt của mình.
Đưa ra WTO thì Việt Nam phải chuẩn bị kỹ những bằng chứng, những lập luận, những lý lẽ của mình chứ không kiện một cách vu vơ.
Bà Phạm Chi Lan
Việt Nam đứng thứ năm về sản lượng tôm bán vào thị trường Mỹ. Số liệu của VASEP, Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam cho thấy năm 2009 kim ngạch xuất khẩu tôm sang Mỹ đạt hơn ba trăm chín mươi lăm triệu đô la, giảm 15,4% so với 2008.
Nói một cách khác, thị phần tôm Việt Nam trên thị trường Hoa Kỳ từ 28,7% năm 2008 đã hạ xuống còn 23,6% năm 2009.