Nhà thơ Bùi Chát và “Bài Thơ Một Vần”

Chương trình VHNT tuần này mời quý vị theo dõi bài viết nói về tập thơ mang tựa đề “Bài Thơ Một Vần” của nhà thơ Bùi Chát do Mặc Lâm giới thiệu.
Mặc Lâm, phóng viên đài RFA
2009.10.17
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp

Nhà thơ Bùi Chát sau nhiều tháng vắng mặt trên các diễn đàn văn nghệ trong và ngoài nước, nay đã xuất hiện trở lại với tác phẩm mới mang tựa “Bài Thơ Một Vần”. Tác phẩm này được in photocopy và thông tin trên trang đầu tiên của tác phẩm cho biết thì “Bài Thơ Một Vần” được in xong vào quý 3 năm 2009. “Bài Thơ Một Vần” được nhà xuất bản Giấy Vụn xuất bản, tập hợp 26 bài thơ tự do. Ngoài phần Việt ngữ, những bài thơ này được Lê Đình Nhất Lang dịch sang Anh ngữ.

Nhà thơ trẻ

Bùi Chát tên thật là Bùi Quang Viễn sinh năm 1979 tại Hố Nai, Biên Hòa trong một gia đình công giáo gốc di cư. Anh tốt nghiệp ngành Văn học, khoa Ngữ văn – Báo chí, Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn TP HCM năm 2001. Từ đó sống ở Sài Gòn.

Năm 2001 anh cùng với Lý Đợi thành lập nhóm Mở Miệng. Anh cũng là người đề xướng các khái niệm ‘thơ rác’, ‘thơ nghĩa địa’. và là người sáng lập Giấy Vụn – nhà xuất bản chuyên in ấn & phát hành tác phẩm của các nhà thơ vỉa hè dưới hình thức photocopy, vượt qua sự kiểm duyệt của chính quyền.

Những tác phẩm của hai tác giả trẻ Lý Đợi và Bùi Chát qua nhà xuất bản Giấy Vụn thường là những thử nghiệm mới, những bức phá cũng như các phản kháng về nhiều vấn đề khiến không một nhà xuất bản bình thường nào có thể đảm đương cho việc in ấn và phát hành. Phương tiện loan truyền tác phẩm của Giấy Vụn là internet và được rất nhiều trang mạng văn học chú ý đến hoạt động của nó như một loại hình vừa có thể chuyển tải các tác phẩm đến người đọc có chọn lọc, vừa gợi lên được ý tưởng độc lập, không thỏa hiệp cần có của nhà văn.

Những câu thơ ám ảnh

“Bài Thơ Một Vần” là tác phẩm mới nhất của Bùi Chát, nó xuất hiện trong bối cảnh khá khó khăn hiện nay đối với những văn nghệ sĩ từng có vấn đề nhạy cảm với nhà cầm quyền. Bùi Chát tung tập thơ này ra như tuyên ngôn của một người trẻ cầm bút. Trực tiếp đặt vấn đề đến những va vấp của hệ thống. Và trong bước đi chập choạng của lịch sử, Bùi Chát ghi nhận những ám ảnh của anh về một câu thơ mà cả dân tộc không ai không biết:

Rồi, tôi

………………

Rồi tôi nhận ra tiếng nói từ bầy súc vật

Mơ hành vi của những con người

Tổ quốc!

Chúng ta vĩnh viễn không được tự ruồng bỏ

Bởi suy nghĩ hẹp hòi của chúng ta

Thế giới cũng vút lên bằng bước chân mòn

Với một niềm tin ở dưới gót

Tôi chiêm bao thấy đứa con sắp lọt lòng của

tôi nhắn nhủ

Tổ quốc ta như một con mèo[1]

Tiếng chào đời con gọi meo meo[2]

 

Gợi nhớ:

[1] Tổ quốc ta như một con tàu (Xuân Diệu)

[2] Tiếng chào đời con gọi Xít-ta-lin (Tố Hữu)

Trong bài thơ mang tựa “Rồi tôi” có một điều gì đấy khiến ký ức của không ít người trong chúng ta quặn đau. Cúi gập người xuống trước một ám ảnh khó giải thích, câu thơ của Tố Hữu vẫn dai dẳng đè nặng trái tim những người trẻ làm văn nghệ hôm nay và Bùi Chát cay đắng nhận ra rằng cả một thế hệ của anh đang chiêm bao những điều kỳ quặc nhất.

Những chiêm bao mang dáng dấp Dali trong hội họa làm thời gian nhũn ra và lời thơ Bùi Chát vang đập trong con hẻm ký ức trở thành câu hỏi cho nhiều năm tháng về sau.

Những người anh em cộng sản

Bùi Chát đưa một giả định mình đang sống ở vòng ngoài của sinh hoạt đời sống để tự sự với những người cộng sản mà anh gọi là anh em. Những người anh em này phân phát những vật phẩm đặc biệt cho mọi người mà một trong những tặng vật không ai muốn nhận ấy là nỗi sợ. Sợ hãi trở thành vật sở hữu khi nó hòa vào cuộc sống hàng ngày không ngăn chận được. Sợ hãi như không khí, vô hình nhưng đầy quyền năng.

 

Ai?

 

Tôi gặp gỡ những người cộng sản

Những người anh em của chúng tôi

Những người làm chúng tôi mất đi kí ức

Mất đi tiếng nói bản thân

Mất đi những cái thuộc về giá trị

Chúng tôi còn sở hữu duy nhất một điều

Nỗi sợ

Tôi trò chuyện với những người cộng sản

Những người anh em

Những người muốn chăn dắt chúng tôi

Luôn biến chúng tôi thành đồ hộp

Hy vọng chúng tôi đời đời biết ơn

Những người cộng sản

Anh em chúng tôi

Chưa bao giờ thấy họ tự hỏi

Trong ngôi nhà đen đủi này

Ai muốn thừa kế di sản của họ?

Những ngã tư tất bật cùng những tranh giành không sòng phẳng ám ảnh người trẻ hôm nay qua màu đỏ đặc trưng cũng là nỗi đau của Bùi Chát. Nhà thơ cay đắng chạm tay vào màu đỏ thay vì nồng nàn, đã trở thành thê thiết vì những độc đoán kỳ lạ mà anh và thế hệ anh đang gánh chịu,

 

Đèn đỏ

 

Tôi đứng trước một ngã tư

Đèn đỏ ngăn tôi lại

Những dòng người ra đi tất bật

Gió mát sau lưng họ

Chúng tôi, nhiều thế hệ

Bị giữ lại bởi đèn đỏ

Chúng tôi không cất bước được

Chúng tôi không bay lên được

Giao lộ ở khắp nơi

Không ai có thể vượt qua màu đỏ

Chúng tôi đứng trước ngã tư

Nhiều thế hệ

Chỉ một con đường đầy bụi đỏ trước mắt

 

Chừng như vẫn bị ám bởi cái màu đỏ thê lương này, Bùi Chát viết tiếp, lần này với thứ ngôn ngữ của các blogger, nghịch ngợm nhưng cay chua và nhất là rất thật. Thật như đời đang tung tăng ngoài kia.

 

Bài thơ một vần

 

Màu đỏ

Như loài cỏ

Ngỡ là chuyện nhỏ

Nên không ai dọn bỏ

Chúng tôi luôn hốt hoảng nhưng biết làm

thế nào!? Đành bỏ ngỏ..!!!

Mọi thứ đều phải xin phép

Bùi Chát đùa nghịch với chữ nghĩa trong tâm thế của người mộng du. Anh cào cấu từng thớ thịt của thơ mình để chảy ra tiếng thơ sống sượng và nhức nhối của hiện trạng hôm nay khi mọi sự đều phải xin phép. Các thứ giấy phép vô hình này đè nặng tâm trí mọi người, mỗi người cần một thứ và Bùi Chát thì cần quá nhiều trong tất cả các loại giấy phép này, do đó những câu hỏi của anh chắc chắn sẽ rơi vào bóng đêm, vào dĩ vãng.

 

Thói

 

- Các ông cho chúng tôi được biết sự thật

nhé!

- Các ông cho chúng tôi được ngủ với vợ/

chồng chúng tôi nhé!

- Các ông cho chúng tôi được thở nhé!

- Các ông cho chúng tôi được bình đẳng

trước pháp luật nhé!

- Các ông cho chúng tôi được suy nghĩ

khác với các ông nhé!

- Các ông cho chúng tôi được chống tham

nhũng nhé!

- Các ông cho chúng tôi được tự do ngôn

luận nhé!

- Các ông cho chúng tôi được lập hội vỉa

hè nhé!

- Các ông cho chúng tôi được viết bài thơ

này nhé!

- Các ông cho chúng tôi được ghét các

ông chống đối các ông nhé!

- Các ông cho chúng tôi được tự do biểu

tình nhé!

- Các ông cho chúng tôi được bầu cử tự

do nhé!

- Các ông cho chúng tôi được bảo vệ tổ

quốc nhé!

- Các ông cho chúng tôi được học ngoại

ngữ nhé!

- Các ông cho chúng tôi được phản đối

Trung Quốc chiếm Hoàng Sa –

Trường Sa nhé!

Cứ như thế, những câu thơ như kinh nhật tụng, rơi vào đêm tối vô tận nhưng dư âm thì rất sâu và rất xa. Tiếng vọng của thơ hay của sự thật không thể rạch ròi nhưng âm sắc của lời kinh thì không thể nào chìm khuất.


- Các ông cho chúng tôi được giỏi hơn các

ông nhé!

- Các ông cho chúng tôi được đi chùa đi nhà

thờ nhé!

- Các ông cho chúng tôi được đọc bản Tuyên

ngôn nhân quyền nhé!

- Các ông cho chúng tôi được sở hữu mảnh

đất tổ tiên chúng tôi để lại nhé!

- Các ông cho chúng tôi được tố cáo các ông

nhé!

- Các ông cho chúng tôi được là người Việt

Nam nhé!

- Các ông cho chúng tôi được giữ gìn truyền

thống nhé!

- Các ông cho chúng tôi được yêu thêm gia

đình bạn bè ngoài các ông nhé!

- Các ông cho chúng tôi được xây dựng đất

nước nhé!

- Các ông cho chúng tôi được biết diện tích

mặt đất và biển đảo của chúng tôi

nhé!

- Các ông cho chúng tôi được biết tên của

đất nước chúng tôi 20 năm nữa nhé!

- Các ông cho chúng tôi được không theo

các ông nhé!

- Các ông cho chúng tôi được sống riêng tư

không bị dòm ngó nhé!

- Các ông cho chúng tôi được đá đít các ông

nhé!

- Các ông cho chúng tôi được yêu nước nhé!

- Các ông cho chúng tôi được đi bằng đôi

chân của chúng tôi nhé!

- Các ông cho chúng tôi được xuất bản bài

thơ này sau khi viết xong nhé!

- Các ông cho chúng tôi được chờ các ông

đến bắt nhé!

- Các ông cho chúng tôi được từ chối các

ông nhé!

- Các ông cho chúng tôi được ước gì chúng

tôi chẳng ước điều gì nhé!

- Các ông cho chúng tôi được mưu cầu hạnh

phúc và mưu cầu không hạnh phúc

nhé!

Niềm đau bất lực

Và rồi trong cuối cùng của những suy tưởng văn nghệ, Bùi Chát tự nhận rằng cùng với bằng hữu của anh, tất cả chia sẻ sự cay đắng một cách cam chịu. Những khuôn mặt nghệ sĩ ngơ ngác ngồi bên nhau, cạnh các vỉa hè đen đủi, nhìn lại mình và phát hiện ra rằng sự bất lực không tên gọi vẫn tiếp tục đè nặng trên mỗi trái tim, trí não của họ. Bùi Chát đập ngực tự thú nhận nỗi bất lực không cần che dấu này của trí thức, và anh lái sang một nơi khu trú khác mang nhãn hiệu bạn bè văn nghệ. Có phải những trí thức văn nghệ này cùng chia sẻ niềm đau với anh như chia sẻ từng ly cà phê dưới những quán cà phê cùng mang tên Vỉa hè?

 

Khó Thấy

 

Sự phát triển của nghệ thuật

Có thể kết liễu một chế độ độc tài

Bao nhiêu người đã nói

Những điều tương tự như vậy

Các nghệ sĩ nhậu ở vỉa hè

Kể về tính nước đôi

Cây kim giấu trong bọc vải

Lâu ngày cũng thành thơ

Chúng ta

Những cư dân không được đón chào

Gió chiều nào

Ta tào lao chiều ấy

 

Độc giả yêu quí

Đọc những dòng này

Xin quí vị nhớ một điều

Tất cả những gì tôi viết là của quí vị

Của người thân, tổ chức, và bạn bè quí vị...

Bằng chứng là. Lúc này

Khi quí vị bỏ thời gian, công sức, và nhiều

thứ nữa… Để đọc

Tôi đâu ở cạnh mà thực sự biết

Chúng nhạt nhẽo và ngớ ngẩn đến

nhường nào

Nhà thơ Bùi Chát vẫn đang sống tại Việt Nam. Không biết sau khi tác phẩm “Bài Thơ Một Vần” chính thức phát hành trên mạng thì số phận của nhà thơ ra sao, nhưng chắc một điều là anh thỏa nguyện lắm. Hai mươi sáu bài thơ cùng với quá nhiều tâm trạng dù sao cũng đã được dàn trải và trong những ngữ nghĩa được gọi là thơ ấy đã tròn trịa những suy nghĩ của anh trong những ngày tháng bước qua lứa tuổi 30, lứa tuổi của khát sống và thèm tự do mãnh liệt nhất của cả một đời người.

Nhận xét

Bạn có thể đưa ý kiến của mình vào khung phía dưới. Ý kiến của Bạn sẽ được xem xét trước khi đưa lên trang web, phù hợp với Nguyên tắc sử dụng của RFA. Ý kiến của Bạn sẽ không xuất hiện ngay lập tức. RFA không chịu trách nhiệm về nội dung các ý kiến. Hãy vui lòng tôn trọng các quan điểm khác biệt cũng như căn cứ vào các dữ kiện của vấn đề.

Xem toàn trang