Lào, quốc gia không giáp biển, có thể đóng vai trò quan trọng trong các cuộc đàm phán sắp tới giữa ASEAN và Trung Quốc về Bộ Quy tắc ứng xử ở Biển Đông (COC), thậm chí có khả năng làm thay đổi cán cân theo hướng có lợi cho Bắc Kinh.
Tuy nhiên, các nhà phân tích nói với RFA rằng quan hệ mật thiết với nước láng giềng phía Bắc không đồng nghĩa với việc Vientiane đang hành động như một quân cờ nhằm cản trở tiến trình đàm phán.
Trong tuần này, khi các nhà lãnh đạo Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) kết thúc hội nghị thượng đỉnh tại Manila, khối một lần nữa không thể hoàn tất Bộ Quy tắc ứng xử ở Biển Đông (COC) – văn kiện nhằm ngăn ngừa các cuộc đối đầu tại vùng biển mà Trung Quốc tuyên bố chủ quyền toàn bộ, trong khi Việt Nam, Philippines, Brunei và Malaysia cũng tuyên bố chủ quyền đối với một phần khu vực.
COC đã được đàm phán trong nhiều thập kỷ. Việc hoàn tất thỏa thuận tại cuộc họp tuần này là ưu tiên hàng đầu của Philippines, nước giữ chức Chủ tịch ASEAN hiện nay. Vùng đặc quyền kinh tế (EEZ) của Philippines chồng lấn đáng kể với khu vực Biển Đông mà Trung Quốc tuyên bố chủ quyền theo đường chín đoạn. Ngày 15/11, Ngoại trưởng Philippines Ma. Theresa Lazaro cho biết khoảng 80% dự thảo bộ quy tắc đã được hoàn tất.
Tuy nhiên, thỏa thuận sẽ phải tiếp tục chờ đợi ít nhất đến năm sau, khi hội nghị ASEAN tiếp theo dự kiến được tổ chức tại Singapore.
Là một thành viên ASEAN, Lào có ảnh hưởng đáng kể dù không có yêu sách chủ quyền ở Biển Đông, bởi khối này vận hành theo cơ chế đồng thuận. Mối quan hệ kinh tế và quân sự ngày càng sâu sắc với Trung Quốc có thể khiến Vientiane đồng tình với các mục tiêu đối ngoại của Bắc Kinh, Joseph Kristanto, chuyên gia phân tích nghiên cứu tại Trường Nghiên cứu Quốc tế S. Rajaratnam (RSIS), Singapore, nói với RFA.
“Do đó, đối với Trung Quốc, việc có một tiếng nói đồng cảm trong ASEAN có thể mang lại lợi ích, đặc biệt là trong việc định hình ngôn từ và các điều khoản của thỏa thuận cuối cùng, thay vì nhất thiết phải tìm cách cản trở hoàn toàn tiến trình đàm phán”, ông nói.

Ảnh hưởng không đồng nghĩa với sự chi phối
Ông Kristanto cho rằng Lào có thể tác động đến lập trường chung của ASEAN bằng cách phản đối những điều khoản được các quốc gia có yêu sách chủ quyền ủng hộ. Tuy nhiên, ông cảnh báo không nên xem khả năng này, hay mối quan hệ ngày càng sâu sắc giữa Lào và Trung Quốc, là bằng chứng cho thấy Vientiane đang hành động theo chỉ đạo của Bắc Kinh.
“Dù các mối quan hệ kinh tế và quân sự ngày càng chặt chẽ với Trung Quốc có thể giúp Bắc Kinh gia tăng đáng kể ảnh hưởng, tôi cho rằng hiện chưa có đủ bằng chứng để kết luận Vientiane cố tình cản trở các cuộc đàm phán COC thay mặt Bắc Kinh”, ông nói.
Kristanto cho biết Lào cũng có những lợi ích riêng có thể hạn chế mức độ nước này ngả theo Trung Quốc, đặc biệt là mối quan hệ chính trị và an ninh lâu đời với Việt Nam, cũng như vị thế của Lào trong ASEAN.
Mặc dù Hiến chương ASEAN quy định tham vấn và đồng thuận là nguyên tắc cơ bản trong quá trình ra quyết định, văn kiện này cũng cho phép Hội nghị Cấp cao ASEAN quyết định phương thức đưa ra quyết định đối với một vấn đề cụ thể trong trường hợp không đạt được đồng thuận. Bên cạnh đó, những bất đồng liên quan đến các vấn đề nhạy cảm có thể khiến ASEAN gặp khó khăn trong việc hình thành lập trường chung.

Tuy nhiên, nếu trong các cuộc đàm phán tương lai, Trung Quốc thúc đẩy một bộ quy tắc ít ràng buộc hơn và vấp phải sự phản đối, Lào có thể phản đối các quyết định hoặc tuyên bố chung của ASEAN nhằm góp phần định hình lại thỏa thuận, Enrico Cau, một nhà nghiên cứu an ninh độc lập tại Đài Bắc, nói với RFA.
“Cũng giống như Campuchia, Lào dường như có quan hệ khá chặt chẽ với Trung Quốc”, ông Cau nhận định.
Ông giải thích rằng đầu tư của Trung Quốc và quan hệ an ninh ngày càng mở rộng củng cố mối quan hệ vốn cũng phục vụ lợi ích của lãnh đạo Lào và Campuchia. Việc ngả theo Bắc Kinh có thể giúp duy trì chế độ của họ và hỗ trợ phát triển kinh tế mà không đòi hỏi phải tiến hành cải cách dân chủ.
Vì vậy, ông Cau cho rằng khó có thể kỳ vọng một trong hai nước sẽ thay đổi căn bản lập trường ủng hộ Trung Quốc trong ASEAN. Nhận định của ông cho thấy Lào có thể tạo ảnh hưởng đối với các quyết định trong tương lai, chứ không phải xác định nước này đã có hành động can thiệp cụ thể vào các cuộc đàm phán hiện nay.
Bối cảnh khu vực đã thay đổi
Những so sánh với Campuchia xuất phát từ việc hội nghị ngoại trưởng ASEAN tại Phnom Penh năm 2012 không đạt được đồng thuận. Lần đầu tiên trong lịch sử ASEAN, hội nghị kết thúc mà không ra được thông cáo chung do bất đồng về nội dung liên quan đến Biển Đông. Manila cáo buộc Campuchia, khi đó là nước Chủ tịch ASEAN, phản đối việc đưa vào thông cáo những nội dung đề cập đến việc Bắc Kinh kiểm soát bãi cạn Scarborough, thực thể nằm trong vùng đặc quyền kinh tế (EEZ) của Philippines.
Campuchia khi đó coi đây là “tranh chấp song phương”, thay vì vấn đề đa phương liên quan đến toàn bộ ASEAN.
Phnom Penh liên tục bác bỏ các dự thảo thông cáo có đề cập đến bãi cạn này, trong khi Manila từ chối thông qua những phiên bản không đề cập đến nó. Hội nghị cuối cùng khép lại trong bất đồng.
Năm sau, Philippines đưa vụ việc ra tòa trọng tài quốc tế tại The Hague. Năm 2016, tòa ra phán quyết bác bỏ các yêu sách của Bắc Kinh dựa trên đường chín đoạn. Trung Quốc không chấp nhận phán quyết và đến nay vẫn kiểm soát bãi cạn Scarborough.
ASEAN từ ra thông cáo chỉ trích Trung Quốc vào năm 2012, dù bị Campuchia ngăn lại, thế nhưng hiện nay khối này ít có khả năng chỉ trích Bắc Kinh hơn, Chong Ja Ian, nhà khoa học chính trị tại Đại học Quốc gia Singapore và học giả không thường trú tại Carnegie China, nói với RFA.
“Lào có thể đóng vai trò ngăn cản, nhưng bối cảnh hiện nay có phần khác biệt”, ông nói. “Trong ASEAN ngày nay, sự sẵn sàng chỉ trích Bắc Kinh đã giảm sút.”
Theo Chong, sự khó đoán định trong chính sách của Mỹ, cùng với khả năng và sự sẵn sàng gây sức ép lên ASEAN của Trung Quốc, đã khiến các chính phủ trong khối ngày càng ít muốn công khai bất đồng với Bắc Kinh. Philippines là một ngoại lệ đáng chú ý.

Trong khi phần lớn các nước thành viên ASEAN công khai khẳng định cam kết xây dựng một Bộ Quy tắc ứng xử thực chất, ông Chong đặt câu hỏi liệu trên thực tế họ có thực sự mong muốn điều đó hay không. Theo ông, một số nước có thể muốn thể hiện hình ảnh hợp tác, nhưng lại không mấy mặn mà với một thỏa thuận mà các nghĩa vụ và cơ chế thực thi vẫn chưa rõ ràng.
Sự thiếu chắc chắn này có thể khiến việc phân biệt ảnh hưởng của Trung Quốc thông qua Lào với những bất đồng rộng hơn ngay trong nội bộ ASEAN trở nên phức tạp hơn, ông Chong nhận định.
Trong quá khứ, cả Washington và Bắc Kinh đều từng tìm cách tranh thủ sự ủng hộ của Lào nhằm phục vụ các mục tiêu chính sách đối với Đông Nam Á. Trong nhiệm kỳ Chủ tịch ASEAN của Lào năm 2016, Ngoại trưởng Mỹ khi đó là John Kerry đã tới Vientiane, nhấn mạnh sự đoàn kết của ASEAN và các quyền hàng hải. Vài tháng sau, Ngoại trưởng Trung Quốc Vương Nghị công khai tuyên bố Trung Quốc nhận được sự ủng hộ của Lào, Campuchia và Brunei đối với việc giải quyết các tranh chấp trên biển thông qua đàm phán giữa những bên trực tiếp liên quan.
Theo các nhà phân tích, khi đánh giá vai trò của Lào trong các cuộc đàm phán về Biển Đông trong tương lai, cần xem xét cả những kết quả thực chất mà Bộ Quy tắc ứng xử cuối cùng có thể mang lại.
Ông Chong cho rằng một thỏa thuận chủ yếu mang tính tuyên bố sẽ khó tạo ra tác động đáng kể đối với hành vi của Trung Quốc trên biển. Điều đó có nghĩa là những động thái của Lào có thể không quan trọng bằng chính những hạn chế vốn có của văn kiện này. Trong khi đó, ông Cau cho rằng một thỏa thuận ban đầu vẫn có thể tạo nền tảng để tiếp tục hoàn thiện và nâng cấp trong tương lai.
Còn ông Kristanto nhận định vấn đề cốt lõi là liệu Lào có thể tác động đến nội dung thực chất của thỏa thuận cuối cùng hay không, thay vì chỉ đơn thuần trì hoãn việc hoàn tất văn kiện.
“Sau cùng, việc ký kết một Bộ Quy tắc ứng xử ở Biển Đông và việc đạt được một Bộ Quy tắc ứng xử thực sự hiệu quả là hai vấn đề hoàn toàn khác nhau, đặc biệt khi những nội dung gây tranh cãi như địa vị pháp lý, phạm vi địa lý và cơ chế thực thi vẫn chưa được giải quyết.”
