Một bên là Hồ Gươm - biểu tượng lịch sử, văn hóa của cả đất nước, nơi mỗi viên đá, hàng cây và góc phố đều có thể gắn với ký ức của nhiều thế hệ, nhưng quyền được lên tiếng của người dân lại chỉ rộng bằng… bán kính của khu dân cư quanh dự án.
Một bên là quy hoạch phân khu sông Hồng - một dự án có phạm vi khu vực, tác động trực tiếp đến đời sống an cư của một bộ phận dân cư, nhưng người dân ở ngoài vùng chịu tác động trực tiếp cũng có thể tham gia đóng góp ý kiến.
Đó là nghịch lý đáng suy nghĩ trong quá trình Hà Nội xác định nhóm người để lấy ý kiến khảo sát về hai đồ án quy hoạch lớn này.
Khi những nhóm người có mức độ liên quan rất khác nhau cùng được gom vào một kết quả, con số 92% người dân đồng thuận quy hoạch Hồ Gươm và 71,8% người dân chấp thuận quy hoạch phân khu sông Hồng có thật sự phản ánh tiếng nói của người dân, hay chỉ phản ánh ý kiến của một nhóm đối tượng được lựa chọn theo một cách thức mà công chúng chưa được biết rõ?
Bất cập trong lấy mẫu khảo sát
Điều đáng bàn không phải là hỏi nhiều hay hỏi ít. Vấn đề nằm ở ai được đưa vào mẫu khảo sát.
“Tại sao một dự án có biểu tượng gắn với di tích lịch sử của cả dân tộc mà chỉ hỏi mỗi người dân ở quanh đó, tại sao người Hà Nội gốc sinh ra và lớn lên lại không được đóng góp ý kiến?”, anh N. (40 tuổi), một kiến trúc sư đang sống tại quận Ba Đình, Hà Nội bày tỏ cùng với phóng viên RFA tại hội trường nơi diễn ra cuộc khảo sát lấy ý kiến người dân về quy hoạch Hồ Hoàn Kiếm.
Khi được hỏi về việc có đồng ý với một phương án có thể khiến người dân phải thay đổi nơi ở, di dời nhà cửa hay sinh kế, thì người đang sống ngay trên khu đất có thể bị thu hồi và phải tái định cư rõ ràng có một mức độ quan tâm hoàn toàn khác với người sống cách đó hàng chục kilomet.
Chính các tài liệu của thành phố cũng cho thấy quy hoạch sông Hồng có những khu vực phải bố trí tái định cư; một số địa bàn chưa có quỹ đất tái định cư phía trong đê được dự kiến bố trí tại các khu đô thị, khu định cư khác.
Vậy nếu một người không sống trong vùng bị tác động vẫn được tính chung vào kết quả với người có nguy cơ phải rời nhà, thì ý kiến của hai nhóm có thể được coi là có trọng lượng như nhau hay không?
Đây là vấn đề căn bản của lấy mẫu khảo sát.
Giả sử có 100 người trả lời, trong đó 80 người không chịu tác động trực tiếp và 20 người có nhà nằm trong vùng giải phóng mặt bằng. Nếu 70 người nói “đồng ý”, ta có tỷ lệ 70%.
Nhưng nếu chỉ xét 20 người trực tiếp bị ảnh hưởng, giả sử 18 người phản đối, thì nhóm này có tỷ lệ phản đối tới 90%.
Hai con số đều đúng về mặt phép tính. Nhưng chúng kể hai câu chuyện hoàn toàn khác nhau.
Đó là lý do trong một khảo sát nghiêm túc, người nghiên cứu phải xác định rõ tổng thể cần khảo sát, cách chọn mẫu và cơ cấu mẫu. Nếu mục tiêu là đo ý kiến của cộng đồng chịu ảnh hưởng trực tiếp, việc trộn họ với một lượng lớn người không chịu tác động có thể làm thay đổi đáng kể tỷ lệ cuối cùng.
Cũng cần nói rõ: Hà Nội không tuyên bố rằng tất cả các ý kiến trực tuyến của người dân toàn thành phố sẽ được sử dụng như một “cuộc bỏ phiếu” để quyết định dự án.
Thành phố mô tả đây là quá trình lấy ý kiến để hoàn thiện quy hoạch, đồng thời vẫn nhấn mạnh việc lấy ý kiến những cộng đồng chịu ảnh hưởng trực tiếp.
Nhưng chính vì vậy, câu hỏi càng trở nên quan trọng: kết quả cuối cùng sẽ được tổng hợp và phân loại thế nào?
Có tách riêng ý kiến của người sống trong vùng quy hoạch với người ngoài vùng hay không? Có công bố số lượng và tỷ lệ của từng nhóm hay không? Nếu không, một tỷ lệ “đồng ý” chung sẽ rất khó cho người dân biết đó là tiếng nói của những người trực tiếp chịu tác động, hay chỉ là phép cộng của rất nhiều nhóm có mức độ liên quan khác nhau.
Với quy hoạch đô thị, một con số phần trăm không tự nó tạo ra tính đại diện.
Mẫu khảo sát đại diện cho ai sẽ quyết định kết quả đang đại diện cho ai.
Và nếu Hồ Gươm được xem là câu chuyện của cả Hà Nội, còn sông Hồng là câu chuyện của một vùng đô thị rộng lớn, thì ít nhất cách lấy ý kiến cũng cần giải thích được một điều rất đơn giản: Tại sao với hai đồ án có mức độ tác động khác nhau, ranh giới của “người dân cần được hỏi” lại được vẽ theo hai cách khác nhau?
Vấn đề thứ hai: Câu hỏi được đặt ra không nhằm để cho người dân có ý kiến
Quy hoạch đô thị không phải một bảng câu hỏi trắc nghiệm mà ở đó người soạn thảo có quyền điều phối và dẫn dắt lựa chọn của người được khảo sát thông qua cách đặt câu hỏi và đáp án.
Người dân bình thường rất khó đánh giá một bản đồ quy hoạch chỉ bằng những mảng màu, đường nét và các thuật ngữ chuyên môn.
“Tái cấu trúc không gian”, “trục cảnh quan”, “không gian ngầm”, “TOD”, “công trình điểm nhấn”… nghe rất chuyên nghiệp, nhưng không phải ai cũng biết những khái niệm ấy sẽ biến thành điều gì ngay trước cửa nhà mình.
Vậy trước khi hỏi “đồng ý hay không đồng ý”, người dân có thật sự hiểu biết một cách tường tận và đầy đủ nhất về phương án này sẽ thay đổi những gì hay không?
Lợi ích, chi phí, rủi ro và những phương án thay thế khác là những hạng mục cần phải được thuyết minh và trình bày một cách dễ hiểu nhất đến cho người dân, trước khi đưa cho họ một bảng những câu hỏi nằm ngoài kiến thức chuyên môn của họ, anh N. chia sẻ cùng phóng viên RFA.
Và quan trọng nhất: người dân có được nghe cả mặt thuận lẫn mặt trái của đồ án trước khi đặt bút trả lời hay không? Anh N. nói.
“Một dự án lớn như này mà lại chẳng có một chuyên gia về kiến trúc nào có mặt tại đây để thuyết minh cho người dân hiểu. Mà họ không hiểu thì làm sao mà trả lời đúng được,” anh N. bức xúc.
“Đó là chưa bàn về mặt chuyên môn và kỹ thuật của đồ án. Hiện tại giới kiến trúc sư đang chỉ ra rất nhiều lỗi căn bản trong bản đồ án này nhưng chúng tôi còn chẳng được quyền lên tiếng.”
“Tôi đọc xong chẳng hiểu đang hỏi cái gì,” một người dân đến tham gia khảo sát chia sẻ với phóng viên RFA tại Hà Nội vào sáng ngày 13/9.
“Toàn hỏi mấy câu nghiên cứu này kia, làm sao tôi biết được, thôi cứ đánh dấu đại vào là xong,” một người dân khác trong độ tuổi trung niên có nhà ở khu vực Cầu Gỗ nói.
Vấn đề thứ ba: Chuyện đếm phiếu
Một kết quả khảo sát đáng tin cậy không chỉ cần công bố tỷ lệ “đồng ý” và “không đồng ý”. Công chúng còn cần biết có bao nhiêu người được hỏi, bao nhiêu người thực sự trả lời, họ thuộc nhóm dân cư nào, bao nhiêu người sống trong vùng chịu tác động trực tiếp và phương pháp kiểm soát phiếu được thực hiện ra sao.
Một chuyên gia về nghiên cứu khảo sát thị trường tại TP.HCM đã đặt ra hàng loạt câu hỏi liên quan tới kết quả kiểm phiếu cùng với phóng viên RFA như sau:
Một người được quyền gửi bao nhiêu phiếu? Các phiếu trùng lặp được xử lý ra sao? Phiếu không hợp lệ có được loại bỏ hay không? Người tham gia có được xác thực danh tính hoặc địa chỉ cư trú để xác định họ có thực sự thuộc nhóm đối tượng được khảo sát hay không?
Những câu hỏi tưởng như chỉ thuộc về kỹ thuật kiểm phiếu, nhưng lại quyết định trực tiếp độ tin cậy của kết quả.
Nếu phương pháp thu thập, kiểm tra và tổng hợp dữ liệu không được công khai, thì những con số như 70%, 80% hay 90% người “đồng ý” rốt cuộc phản ánh điều gì?
Một tỷ lệ phần trăm, nếu thiếu mẫu số và phương pháp kiểm chứng đi kèm, có thể rất ấn tượng – nhưng chưa chắc đã đủ để chứng minh rằng đó thực sự là ý kiến của cộng đồng.
Không có mẫu số, phần trăm đôi khi chỉ là một con số rất đẹp, vị chuyên gia chia sẻ.
Khi dân chủ chỉ được đo bằng số phiếu mập mờ
Dân chủ trong quy hoạch không nên chỉ được đo bằng số lượng phiếu thu về và con số phần trăm không rõ nguồn gốc.
Nếu Hà Nội thực sự muốn biết người dân nghĩ gì, điều cần công khai không chỉ là kết quả cuối cùng, mà cả cách tạo ra kết quả ấy.
Nó phải được đo bằng việc người dân được biết bao nhiêu, được hỏi như thế nào, ai được quyền trả lời, và ý kiến của họ được xử lý ra sao.
Nếu không, nghịch lý sẽ vẫn còn đó.
Đặc biệt đáng chú ý, trong một bài khảo sát nhanh ý kiến của bạn đọc trên trang VnExpress ngày 8/9/2026, có 5.156 biểu quyết, trong đó có hơn 89% phản hồi “không cần” cho câu hỏi: “Theo bạn, Hồ Gươm có cần thêm Khải Hoàn Môn?”
Khảo sát được mở từ ngày 9/9 cho tới hết ngày 16/9/2026 trên VnExpress.