Kanada xitay jasuslirigha ongche qaldimu?

Kanadaning diplomatiye siyasetlirige béghishlan'ghan heptilik “Elchi” gézitide, karl méyérning “Kanada xitay jasuslirigha ongche qaldimu” namliq uzun maqalisi élan qilindi.
Ixtiyariy muxbirimiz kamil tursun
2011.08.04
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
lo-shyenje-yaki-luo-xianjie-jasus-305.jpg Teywen quruqluq armiye générali lo shyenjéning toqquz yildin buyan kommunist xitaygha jasusluq qilghan. 2011-Yili 9-féwral.
AFP

Bu maqalida, qanundiki yétersizlikler sewebidin, kanada tupriqining xitay jasuslirining jennitige aylan'ghanliqi we kanada dunyada pen-téxnika sahesidiki üstünlükini saqlap qélish üchün, zörür bolghan qanunlarni tizdin tüzüp chiqishi kérekliki eskertilgen.

Maqalida, 2008-yilidin hazirghiche bolghan 3 yil ichide, amérika fédératsiye sot mehkimisining xitay jasusliri yaki mexpiy uchurlar, nazuk yuqiri téxnika we soda mexpiyetliklerni oghrilighan, xitaylargha munasiwetlik az dégende 57 déloni bir terep qilghanliqi we 2010-yili, b-2 tipliq bombardimanchi ayropilan inzhénérining yadroluq charlighuchi bashqurulidighan bomba téxnikisini xitay da'irilirige satqanliqini boynigha alghanliqini bayan qilinip: bu amérika sotining xitaygha bergen “Bu yerge jasuslarni ewetishni emdi toxtat” dégen bésharitidur, dep yazidu.

Karl méyér xanim maqaliside, kanadaning chet'el jasuslirining jennitige aylan'ghanliqi, lékin munasiwetlik qanun ramkisidiki yétersizlikler sewebidin jasusluq délolirini tekshürüshte qiyinchiliqlarning köplep otturigha chiqiwatqanliqi, uning üstige, béyjing da'iriliri bilen munasiwette “Tarixiy dewr” yaritishni tekitlewatqan hazirqi hökümetning qanun yoli bilen, xitay jasuslirini bir terep qilish niyitining yenila gumanliq ikenlikini tekitleydu.

Tarixiy xaraktérlik agahlandurush

Maqalida konsérwatip kanada hökümiti qurulghan deslepki yillarda, xitay jasuslirining kanadadiki jasusluq heriketlirini bir terep qilidighanliqini bildürgenliki, lékin hazirghiche birer xitay jasusining qanuniy jazagha tartilmighanliqini eskertip: 2006-yili konsérwatip hökümitining eyni waqittiki tashqi ishlar ministiri bolghan pétér makkay, xitay jasuslirining kanadaning sana'et we soda mexpiyetliklirini oghrilash heriketlirige köngül bölüwatqanliqi we bu mesilini xitay hökümitining yüzige sélishning waqti yétip kelgenlikini bildürgenidi. Yéqinqi yillardin béri, kanada xan jemeti saqchi orgini we bixeterlik axbarat idarisi xitaylarning kanadadiki teshkillik jinayetliri we xitay bixeterlik orgining kanadaliqlarni tehdit qiliwatqanliqini eskertip keldi. Kanada bixeterlik axbarat idarisimu 2005-yilidiki doklatida, kanadada 1000 etrapida xitay jasusining jiddiy pa'aliyet qiliwatqanliqini otturigha qoyghanidi, dep yazidu.

Karl méyér xanim “Elchi” gézitidiki bu maqaliside yene, kanada bixeterlik axbarat idarisining sabiq bashliq jim juddning 2007-yili, kanadada heriket qiliwatqan chet'el jasuslirining yérimidin köprekini xitay jasusliri igileydighanliqini bildürgenliki, mezkur idarining hazirqi bashliqi richard faddénning 2010-yili iyun éyida, kanadadiki bezi shtat we sheherlerning yuqiri qatlam emeldarlirining chet'el hökümetlirining tesir da'irisige kirip qalghanliqini eskertip, nishanni xitay da'irilirige qaratqanliqi we bu yilning bashlirida, kanadaning maliye ministirliqi, dölet xezinisi idarisi hem dölet mudapi'e ministirliqi qatarliq orunlarning kompyutér sistémilirining xitaydiki kompyutér xakkérlirining hujumigha uchrighanliqi, nazuk matériyallarning oghrilan'ghanliqi qatarliqlarnimu tilgha élip ötidu.

Sistéma jehettiki mesililer

Karl méyér xanim maqaliside, kanadadiki iqtisadiy jasusluqning köpligen menbeler teripidin ispatlan'ghanliqi, xitay da'irilirining iqtisadiy we sana'et jasusluqini keng da'iride élip béripla qalmastin, belki kanada puqraliri bilen kanadaning jiddiy bixeterliki heqqidiki nazuk uchurlarnimu toplawatqanliqi, emma kanadaning bularni sürüshtürmigenlikini bayan qilidu we kanadaning béyjingda turushluq elchixanisida, uzun yil xizmet qilghan, sabiq diplomat proféssor charlés burtonning: “Bashqa döletler tekshürüp éniqlap chiqqan jasuslarni qolgha alghan yaki ularni chégradin qoghlap chiqiriwatqan waqitta, jasuslarning ‛kanadada jazasiz qélishi, xitaygha kanada jasusluq pa'aliyetliri bilen shughullinishqa eng muwapiq yer‚ dégen signalni béridu”, dégen sözlirini neqil keltüridu.

Bu maqalida yene “Kanada jasuslarning uwisi” namliq kitabi 2009-yili neshr qilin'ghan, kanada bixeterlik axbarat idarisi asiya bölümining sabiq bashliqi, michél katsuyaning “Amérikigha sélishturghanda, kanadada sana'et yaki iqtisadiy sahelerdiki jasuslarni jazalaydighan qanun asasen yoq. Men yéqinqi yillardin béri, sotlan'ghanlarni körüp baqmidim. Asasliqi kanada da'iriliride, ‛jasuslarni jazalisaq, xitay bilen bolghan yéqin munasiwitimizge tesir yétidu‚, deydighan endishe mewjut” dégen sözlirini eskertip ötidu.

Karl méyér xanim “Kanada xitay jasuslirigha ongche qaldimu” namliq bu maqaliside, bash ministir we ichki kabinétni mexpiyetliki yuqiri uchurlar bilen teminleydighan, mexpiyetlik meslihet orginining yuqiri derijilik tetqiqatchisi, jang xeyyenning xitaygha munasiwetlik jasusluq heriketliri bilen ishtin chiqirilghanliqi, lékin emgekchilerning hoquq menpe'itini qoghdash idarisining ikki yildin kéyin, uning ikki yilliq ma'ashini toluqlap bérish we uning xizmitini eslige keltürüsh heqqide uqturush chiqarghanliqini, bayan qilip ötidu.

Aptor maqalisining axirida, kanada dunyadiki izzet- abruyigha, pen-téxnika jehettiki üstünlükige we kanada puqralirining bixeterlikige tehdit yetküzüwatqan chet'el jasuslirining tégishlik dekkisini bérishi üchün, zörür bolghan qanunlarni tizdin tüzüp chiqishi kéreklikini, eskertidu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.