12-Dékabir Uyghur oqughuchilar herikiti Uyghurlarning “Üch xil küch” emeslikining delilidur

Obzorchimiz asiye Uyghur
2022.12.14
12-dekabir-oqughuchilar-namayishi.jpg 1989-Yili béyjing, shangxey qatarliq chong sheherlerdiki aliy mektep oqughuchiliri “Démokratiye, erkinlik we barawerlik” sho'arliri bilen élip barghan namayishta Uyghur oqughuchilar guruppisi. 1989-Yili iyun, béyjing.
RFA/Asiye Uyghur

Ötken esirning 80-yilliri xitay üchünla emes, belki Uyghurlar üchünmu alahide bir dewr hésablinidu. Bu dewr atalmish “Medeniyet inqilabi” namidiki on yilliq qabahetlik yillar axirliship, kishiler rohi we jismaniy jehettiki bésim we harghinliqtin kichikkine démini élishqa érishken, yéngiche idiye we qarashlarning tesirini qobul qilishqa bashlighan dewr idi. Bu dewr yene, pütkül yershari xaraktérlik démokratiyelishish dolquni yuqiri pellige kötürülgen alahide bir dewr bolghanidi. Kishiler bu mezgilde xitaydimu islahatlarning bolushini, amérika we gherb elliridek insaniy qimmet qarashlarni qobul qilidighan yéngi bir özgirishlerning yétip kélishini ümid qilishqanidi. Xitay mustemlikisi astidiki Uyghurlar üchün bolsa téximu shundaq idi. Emma xitayda bundaq özgirishlerning bolushidin, bolupmu bu özgirishlerning Uyghurlarning ehwalini özgertishidin ümid köp emestek qilatti. Chünki xitay kompartiyesi u zamanlarda küchep teshwiq qilghan atalmish islahat sho'aridin kéyinla, Uyghurlargha yillarche ziyankeshlik qilip kelgen we 1975-yili tuyuqsiz emeldin qaldurulghan bingtu'en, yene shundaq tuyuqsiz eslige keltürüldi. Bingtu'enning eslige keltürülüshi, xitay teshwiq qiliwatqan islahatning siyasiy islahat bolmaydighanliqining, bolupmu Uyghurlarning bingtu'enning nazariti astida dawamliq kontrol qilinidighanliqining shepisi idi.

Mana mushundaq özgirishlerge tolghan 1985-yilining 12-dékabir küni, Uyghur élida “Démokratiye, erkinlik we barawerlik” sho'arliri Uyghur oqughuchiliri teripidin pütkül xitaygha yangridi. Uyghur aliy mektep oqughuchiliri bu küni ürümchi kochilirigha tökülüp, xitayning Uyghur élida künséri éghirlap bériwatqan tengsizliklirige qarshi namayish élip barghanidi. Bu namayish Uyghurlarni asas qilghan oqughuchilarning tunji qétimliq tinch usulda hökümetke öz telepliri otturigha qoyghan namayishi idi. Mezkur namayish Uyghur élining qeshqer, xoten, aqsu we bortala qatarliq nurghun jaylirigha tesir körsetken bolup, xitayni xélila chöchütkenidi. Oqughuchilarning namayishta hökümetke qoyghan telepliri bolsa:

Shinjang Uyghur aptonom rayonida heqiqiy démokratik saylam élip bérish؛

Rayon ichidiki yadro qoral sinaqlirini toxtitish؛

Uyghur aptonom rayoni xitayning éghir jinayetchilerni qamaydighan jaza lagérigha aylandurush we pilansiz köchmen yötkeshni axirlashturush؛

Uyghur aptonom rayonida heqiqiy menidiki aptonomiye qanunini emeliyleshtürüsh؛

Musulmanlargha qaritilghan pilanliq tughut siyasitini emeldin qaldurush؛

Azsanliq milletler ma'aripini heqiqiy yosunda tereqqiy qildurush.

Eyni waqitta oqughuchilar otturigha qoyghan yuqiriqi alte türlük telepning hemmisi, ularning jem'iyette keng kölemlik tekshürüsh élip bérish, munazire qilishidin kéyin otturigha qoyulghan bolup, herbir telep ré'alliqqa uyghun bolghan telepler idi.

Tunji telep Uyghur élida démokratik saylam élip bérish telipi bolup, bundaq bir telepning otturigha qoyulushimu, yerlik xelqlerning saylam hoquqigha hörmet qilinmighanliqtin we rayon rehberlikining heqiqiy xelq saylimisiz rehberlikke wezipisige olturush ehwalini özgertishni meqset qilghanidi. Uningdin sirt, xitay 1964-yilidin 1985-yilighiche xelq'ara jama'etning eyibleshlirige qarimastin, Uyghur élida köp qétim yadro siniqi élip barghanidi. Eyni chaghda oqughuchilarning bundaq yadro sinaqlirini toxtitishni telep qilishimu, teklimakan boyliridiki ahalilerning salametlikide mesile körülgenliki sewebidin idi. Köchmen mesilisimu yerlik xelqlerning mewjutluqigha eng chong tesir yetküzüwatqan amillarning biri idi. Uyghur élidiki köp sanliq xitay nopusi asasen xitay xelq jumhuriyiti qurulup, Uyghur éli xitay mustemlikisige ötkendin kéyin köpiyishke bashlighan. 1949-Yilidin kéyin xitay hökümiti pilanliq, teshkillik we meqsetlik halda xitay ölkiliridin xitay aqqunlirini zor kölemde Uyghur élige yötkeshke bashlighan. 1964-Yilidiki ikkinchi qétimliq nopus tekshürüshte xitaylarning Uyghur diyaridiki nopusi 2 milyon 321 ming 200 ge yétip, 1953-yilidiki xitay nopusining 25hessisichilik köpeygen. 1978-Yil xitaylarning Uyghur élidiki nopusi eng yuqiri sür'ette ashqan dewr bolup, pütkül Uyghur élidiki nopusning %41.60 Ni igiligen. 4-Qétimliq nopus tekshürüsh netijiside Uyghur élidiki xitay nopusi 5 milyon 695 ming 400 ge yetken. Emma Uyghurlarning nopusi bolsa 1949-yilidiki xitay statistikisi boyiche omumiy nopusning 75.5 Pirsentini igileydighan nisbettin, 1964-yili 54.9 Pirsentke, 1982-yili bolsa 45.54 Pirsentke chüshüp qalghan.

Uyghur nopusining shiddet bilen aziyishi we xitay nopusining ademni chöchütküdek sür'ette köpiyishi xitay hökümitining Uyghur élige zor nisbette xitay köchmenliri yötkep kélishi, Uyghurlar qiliwatqan ziyankeshlikler we Uyghur nopus qurulmisini özgertishni meqset qilip élip barghan pilanliq tughut, assimilyatsiye siyasetliri qatarliqlar muhim rol oynighanidi. 12-Dékabir Uyghur oqughuchilirining namayishidiki telepte del köchmenlerni yötkeshni toxtitish we pilanliq tughutni emeldin qaldurushni telep qilish bu wejidin otturigha qoyulghanidi.

Xitay hökümiti gerche shinjang Uyghur aptonom rayoni dégen namda Uyghurlargha aptonomiye bérishke qoshulghandek qilsimu, emeliyette Uyghur élida bingtu'endin ibaret bir qanunsiz qoralliq eskiriy küchning mewjut bolushi, aptonomiyening esla emeliyleshmeydighanliqining ispati idi. Yillardin buyan xitay kommunist hökümiti Uyghurlarning yerlik xelq salahiyitide öz tupraqlirigha öz igidarchiliq qilish, bashqurush heqqi barliqini yaxshi bilsimu, emma Uyghurlarning bu heqlirini izchil depsende qilip kelgenidi. Eksiche bolsa, asiya, afriqa we latin amérikasidiki yerlik xelqlerning musteqilliq heriketlirige 50-yillardin bashlap taki 80 yillarghiche izchil qollash we yardemlerde bolup kéliwatatti. Yerlik xelqlerning xelq'ara qanunlardiki heqlirini hemmidin yaxshi bilidighan xitay hökümitining Uyghurlarning heqliq bolghan aptonomiye hoquqini emeliyleshtürüshini telep qilishning Uyghur oqughuchilarning namayish telepliridin orun élishimu bu nuqtidin idi.

Emma mezkur heriket xitayning basturushi we nurghun oqughuchilarning tutqun qilinish, türmige qamilish qatarliq siyasiy ziyankeshlikler bilen netijilendi. Xitay bu mesilini “Milliy bölgünchilerning Uyghur aliy mektep oqughuchilirini qutrutishi bilen kélip chiqqan qanunsiz yighilip, weqe tughdurush” dep atidi.

Normal bolghan bir jem'iyette, heqsizlikke qarita tinch shekilde mesilini otturigha qoyush we di'alog arqiliq mesilining hel qilish yolini izdesh, eslide hemme qobul qilidighan normal jem'iyet tertipi bolushi kérek idi. Emma xitayda bir milletning öz mewjutluqini qanun arqiliq tinch yol bilen qoghdash istiki “Milliy bölgünchilik” dégen chong qalpaq astida rehimsizlerche basturuldi. Gerche bu heriketning tepsilatigha nisbeten xitay menbeliride tepsiliy melumatlar asasen yoqitilghan bolsimu, lékin mezkur heriketning Uyghur jem'iyitige shundaqla xitay ichidiki xitay bolmighan xelqlerge körsetken tesirini sel chaghlighili bolmaytti. Chünki milliy térritoriyelik aptonomiye qanunini ijra qilmasliq, yerlik xelqlerning nopusini pilanliq tughut siyasiti bilen tizginlesh, qanunsiz eskiriy küch arqiliq nazaret astigha élish. . . . . . . . We bu hadisilerge bildürülgen naraziliqlarni jinayet dep atashlar xitay xelq jumhuriyitide az sanliq atalghan xelqlerning kelgüsini körsitip bergenidi.

Derweqe, 80-yillardin taki bügün'giche qaraydighan bolsaqmu, xitay ichidiki xitay bolmighan milletlerning bir biridin köp perqlenmeydighan türlük shekildiki ziyankeshliklerge uchrap kelgenlikini körüwélishimiz tes emes. Gerche 12-dékabir Uyghur oqughuchilar herikiti, uningdin kéyin yeni 1989-yili 4-iyun xitayning paytextidiki tyen'enmén meydanida yüz bergen 4-iyun oqughuchilar herikitidek dunyawi tesir körsitish imkanigha érishelmigen bolsimu, emma 1985-yilidiki 12-dékabir Uyghur oqughuchilar herikiti Uyghurlarning insaniy heq-hoquqlar üchün xitayda eng burun küreshke atlan'ghan xelq ikenlikining küchlük ispati dep qarashqa heqliqmiz. Chünki bu heriket, xitay hökümitining Uyghurlargha 30-40yildin buyan artip kelgen we bügünki irqiy qirghinchiliqigha seweb qilip körsetken “Üch xil küch” töhmitini chörüp tashlashtiki eng küchlük ispattur. Yeni, Uyghurlarning qarshiliq heriketliri xitay éytqandek “Térrorluq, bölgünchilik we esebiylik” sewebidin emes, belki chektin ashqan zulum we insaniy qedir qimmetliri éghir depsende qilin'ghanda meydan'gha kelgen heqliq qarshiliqtur. 12-Dékabir Uyghur oqughuchilar herikiti Uyghurlarning hörlük küreshlirining menggü öchmes we eng yarqin mesh'ellirining biridur.

***Bu obzordiki köz qarashlar peqet aptorning özigila xas bolup, radiyomizning meydanigha wekillik qilalmaydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.