“Awan'gart mulazimet guruhi” ning Uyghurlar diyarigha teklip qilinishi diqqet qozghimaqta (3)

Muxbirimiz eziz
2017.06.08
qara-su-yallanma-esker-awangart-kitab.jpg “Qara su shirkiti” heqqide érik prins yazghan kitabining xitayche neshrining tarqitilish murasimi heqqidiki élan.
Photo: RFA

Xitayning “Bir belwagh bir yol qurulushi” ning ijra qilinishigha egiship, xitay hökümitining “Awan'gart mulazimet guruhi” ni Uyghurlar diyarigha teklip qilishidiki asasliq meqset heqqide alaqidar shexsler bilen bolghan söhbette bu ishlarning Uyghurlar diyaridiki yüz bergüsi qarshiliqlargha oxshimighan shekillerde zerbe bérishni nishan qilghanliqi otturigha qoyuldi, shundaqla bu qétimqi hemkarliqqa qandaq arqa körünüsh mezmunlirining yoshurun'ghanliqi muhakime qilindi.

Amérikada nami chiqqan“Qara su” shirkitining qurghuchisi érik prins yéngidin teshkilligen “Awan'gart mulazimet guruhi” shirkitining xitay hökümiti bilen hemkarlishidighanliqi heqqidiki xewerler tarqalghan ikki yildin buyan xitaydiki herqaysi metbu'atlarda bu toghriliq köpligen yazmilar élan qilin'ghan. Xitay oqurmenlirini hemmidinmu bek hayajan'gha salghini bu shirketning ilgiriki waqitlarda iraqta qandaq xéyim-xeterlerni bashtin kechürgenliki, bu shirkettiki sabiq yallanma eskerlerning qandaq japaliq meshiq we jeng emeliyitini bashtin kechürgenliki, emdilikte mushundaq bir shirketni qurghan kishi yéngidin teshkilligen bir shirket bilen bolghan hemkarliqning xitay yéqin kelgüside “Bir belwagh bir yol qurulushi” arqiliq berpa qilmaqchi bolghan “Yéngi yipek yoli” üchün qandaq zor ehmiyetke ége ikenliki qatarliqlar bolghanliqi melum.

Ötken on nechche yildin buyan asiyadiki siyasiy, iqtisad we muhit témiliri boyiche aktip yéziqchiliq qilip kéliwatqan axbaratchi Kris xorton (Chris Horton) “Awan'gart mulazimet guruhi” ning xitay hökümiti bilen bolghan hemkarliqigha yéqindin diqqet qilip kéliwatqan kishilerning biri. U özining muxbir süpitide yünnen ölkiside toqquz yil yashighanliqidek kechürmishige birleshtürgen halda xitay da'irilirining hemde xitay jama'itining bundaq bir hemkarliqni shunche daghdugha bilen qobul qiliwatqanliqini ulardiki qorqunch tuyghusidin bolghan, dep qaraydu. U bu heqte mundaq dédi:
“Érik prinsning xitaydiki eng chong shirketlerdin biri bolghan sitik (CITIC) guruhigha bashchilap dégüdek kiriship kétishi, shuningdek xitay hazir ijra qiliwatqan ‛bir belwagh bir yol qurulushi‚ gha ariliship qélishi heqqide pikir qilghiningizda bezi qiziqarliq so'allar tughulidu. Hazir bu xil ariliship qélish yünnendin halqip sherqiy jenubiy asiyagha, shuningdek shinjangdin taki pakistan we ottura asiya rayonlirigha qeder sozuluwatidu. Gepning poskallisini dések buningdiki asasliq seweb shuningdiki, xitayning xelq'araliq chégra liniyiside pakistan hemde sherqiy jenubiy asiya rayoni xitaylarning neziride omumen eng xeterlik rayon, dep qarilidu.”

Kris xortonning pikriche, xitay hazir asiyadiki herqaysi döletler bilen bolghan munasiwette yétekchi orun'gha chiqishni aldinqi nishan qiliwatqan bolsimu, uning hindi okyan etrapidiki jaylargha bolghan tesiri intayin cheklik bolmaqta iken. “Awan'gart mulazimet guruhi” ning teklip qilinishi xitayning yünnen ölkisi we Uyghurlar diyari arqiliq mana mushu meqsettiki tirishchanliqlarni kapaletke ige qilishning chariliridin biri iken. U bu heqte mundaq dédi:
“Bularning her ikkisi xitay üchün tolimu zor istratégiyilik qimmetke ége rayonlardur. Chünki bu jaylar köp döletler bilen chégrilinidighan rayonlar. Shinjangni alsaq u ottura asiyadiki birnechche dölet bilen hemde pakistan bilen chégrilinidu. Yünnendiki chégra bolsa birma, la'os, wiyétnam qatarliqlargha tutishidu, bu jaylar bolsa taylandqa bek yéqin. Bu jaylarning hemmisi xitayning yer shari miqyasidiki tereqqiyat pilani bolghan ‛bir belwagh bir yol qurulushi‚ üchün, shundaqla xitayni tashqi dunyagha baghlash üchün istratégiyilik ehmiyetke ége. Bolupmu ‛bir belwagh bir yol qurulushi‚ da shinjang we yünnen xitayning biwasite okyan yüzige, bolupmu hindi okyan'gha chiqishida achquchluq orunlar hésablinidu. Shunga pakistandiki gwadar porti shinjang üchün, bolupmu xitay-pakistan iqtisadiy karidori üchün eng asasliq port bolup qéliwatidu.”

“Awan'gart mulazimet guruhi” ning xitay hökümiti bilen bolghan hemkarliqining “Bir belwagh bir yol qurulushi” din bashqa amillarghimu tesir körsitidighanliqi, bolupmu uning meshiq bazisi échilmaqchi bolghan shu rayondiki xelqler üchün némidin dérek béridighanliqimu alaqidar shexslerning diqqitini tartip kéliwatqan mesililerning biri. Mushu heqtiki hadisiler toghriliq izdinip kéliwatqan amérikaliq tor yazghuchisi jéymis korbét xitay hökümitining “Awan'gart mulazimet guruhi” bilen bolghan hemkarliqi témisidiki ziyaritimizni qobul qildi.

Söhbet jeryanida bezi shexslerning “Xitay hökümiti mushu qétimliq hemkarliq arqiliq Uyghurlar diyarida xitayning özige xas yallanma qoshunini berpa qilishni közlimekte” dep qarawatqanliqi heqqide sorighinimizda jéymis korbét bu xil éhtimalliqni chetke qéqishqa bolmaydighanliqini, emma buningdiki eng muhim amilning “Awan'gart mulazimet guruhi” Uyghurlar diyarigha kirgendin kéyin ularning néme ishlarni qilishigha qarash lazimliqini tekitlidi. U bu heqte mundaq dédi:
“Buninggha ‛awan'gart mulazimet guruhi‚ ning bu rayonda (yeni Uyghurlar diyarida) qaysi yosunda ishlitilishige hemde xuddi iraqta ‛qara su‚ qoshuni süpitide qilghan heriketlirini bu rayonda qaysi derijide qilalishigha qarap birnerse déyelishimiz mumkin. Yene kélip ‛awan'gart mulazimet guruhi‚ qayta- qayta qilip ammiwi sorunlarda özlirining iraqtikidek u derijide heriket qilmaydighanliqini bildürüwatidu. Bu rastinila shundaq bolghan teqdirdimu xitay hökümiti shuni angqirishi lazimki, buningdiki bash obraz, yeni iraqta ashundaq selbiy meqsetler üchün ishlitilgen ‛qara su‚ yallanma qoshunining qurghuchisi érik prins hazir ‛awan'gart mulazimet guruhi‚ ning re'islikini ötewatidu. Mana mushu shirket hazir shinjang rayonida az dégendimu bir qisim amanliq mulazimiti bilen temin etmekchi boluwatidu, démek bu ishlar jezmen iraqta xizmet qilghan ashu toxtamliq xizmetchiler ijra qilghan ‛tömür musht‚ istratégiyesining qayta qollinilishi, dep qarilishi lazim. Chünki hazir mushu ehwal shinjang rayonigha köchürülüp kélinish aldida turuwatidu. Xuddi sizning xewiringiz bolghinidek bu ishlar hazir xitay kompartiyesining shinjang rayonidiki basturush heriketliri bilen alaqidar bolghan bir qatar hadisilerde, jümlidin bowaqlarda ‛muhemmed‚ we ‛jihad‚ dégendek isimlarni men'i qilish, saqal we bashqa nersilerni cheklesh qatarliqlarda eks étiwatidu. Derweqe bularning hemmisi xitay kompartiyesining tolimu ghuwa shekilde térrorluqqa tebir bérishni meqset qilghan ‛térrorluqqa qarshi turush qanuni‚ bilen mas qedemde otturigha chiqiwatidu. Shunga ‛awan'gart mulazimet guruhi‚ gha a'it bu ishlar mushu da'ire ichide nezerge élinishi, shuning bilen birge buning shinjang rayonidiki xelq üchün tehdittin bashqa nerse bolmaydighanliqi diqqettin saqit qilinmasliqi lazim.”

“Awan'gart mulazimet guruhi” ning Uyghurlar diyarida meshiq bazisi achmaqchi bolghanliqi Uyghur teshkilatliriningmu mu'eyyen derijide diqqitini qozghawatqanliqi melum. Bu heqte pikir qilghanlardin dunya Uyghur qurultiyining re'isi rabiye qadir xanim bu heqte toxtilip, “Xitayning sherqiy türkistandiki herbiy küchi Uyghurlarni basturushqa yétip ashidu. Xitayning bu xildiki hemkarliq munasiwitini ornitishta Uyghurlardiki ümidni yoq qilish meqset qilin'ghan. Yeni xitayning meqsiti Uyghurlardiki xitaygha qarshi küresh qilishta musulman bolush süpiti bilen aldi bilen ümidini allahqa baghlash, andin qalsa insaniy qedir-qimmetni aldinqi orun'gha qoyidighan, shuningdek xitayni cheklesh iqtidarigha ége bolghan amérikidin ümid kütüshtek bir rohiy tüwrükke palta chépish” dep qaraydu. Uning pikriche, xitay hökümiti mushu hemkarliq arqiliq Uyghurlar diyarida amérika dölitining namini suyi'istémal qilish, andin Uyghurlarni tashqi dunyadiki adalettin ümid üzüshke, Uyghurlarni dunyada yalghuz we yardemchisiz ikenlikige ishendürüshke urunmaqta iken. Söhbet jeryanida rabiye qadir xanim bu toghriliq mundaq dédi: 
Amérikidiki “Amérika mu'esseliri instituti” ning xitay mesililiri sahesidiki tetqiqatchisi dérék sissors bolsa musteqil axbaratchi aram roston bilen ötküzgen söhbitide bu heqte söz qilip, “Amérikaning qimmet qarishi Uyghurlar diyaridiki bu xil bixeterlik heriketlirige ong közide qarimaydu. Chünki bu amérika hökümitining ‛biz xitaylarning shinjangdiki Uyghurlargha zulum sélishigha yardem bermeymiz‚ deydighan köz qarishi bilen muxalip kélidu” dégen idi.
Melum bolushiche, “Awan'gart mulazimet guruhi” ning yünnen ölkisi we Uyghurlar diyaridiki meshiq baziliri 2018- yili ishqa kirishtürülidighan bolup, buninggha alaqidar mesililer hélihem xelq'ara metbu'atlarda qiziq nuqtilardin bolup turmaqta.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.