"Osal Uyghurlar" we xitaylarning Uyghur chüshenchisi (1)

Muxbirimiz eziz
2020-06-11
Élxet
Pikir
Share
Print
Washin'gton döletlik uniwérsitétining léktori, yétiliwatqan Uyghurshunas derén baylér ependi MIT da chaqirilghan Uyghurlar toghrisidiki yighinda sözlimekte. 2019-Yili aprél.
Washin'gton döletlik uniwérsitétining léktori, yétiliwatqan Uyghurshunas derén baylér ependi MIT da chaqirilghan Uyghurlar toghrisidiki yighinda sözlimekte. 2019-Yili aprél.
Social Media

Xitay obzorchi wang lishyong eyni waqitta "Uyghurlarning yürikide zadi némilerning barliqini ularning insaniy hayatliq chembirikining sirtigha mensup bolghan xitaylar menggü bilelmeydu" dep körsetkendek, xitaylarningmu öz'ara ayrim qalghanda Uyghurlar heqqide némilerni déyishidighanliqi köpinche Uyghurlargha namelum bolup kelgen hadisilerdin hésablinidu. Amérikadiki yétiliwatqan Uyghurshunas yash alimlardin doktor derrén baylér yéqinda özining biwasite kechürmishliri we xitaylar bilen bolghan söhbetliri asasida bu mesilini qismen sherhlep ötti.

Derrén baylérning SupChina torida 3-iyun küni élan qilin'ghan "Uyghur dégen ashundaq osal" serlewhilik maqalisi Uyghur diyarida yashawatqan xitaylar arisida eng köp tekrarlinidighan bir jümle bahani özige mawzu qilghan. Buningda teswirlinishiche, bingtu'ende chong bolghan lu yin isimlik bir xitay ichkiridin tughqan yoqlap bu jaygha kelgende Uyghurche ta'amlarni bekla séghinip ketken bolsimu, emma hazir ashxana achidighan Uyghurning qalmighanliqi sewebidin buninggha ilaj qilalmaydu. Shuning bilen bingtu'ende alahide imtiyazliq bir tughqini uning "Uyghurche ta'am xumari" ni bésish üchün uni özliri bilen "Tughqanlashqan" Uyghur a'ilisige élip baridu.

Kések öydiki tolimu namrat bu Uyghur a'ilisi méhman xitaylarni qizghin qarshi élip törge bashlaydu hemde polu bilen méhman qilidu. Emma ularning weyrane öyi we besh qoldek körünüp turghan namratliqidin lu yin bu a'ile üchün mushundaq bir waq tamaq teyyarlashning rawurus musheqqetlik bir "Wezipe" boluwatqanliqini hés qilidu. Sahibxana Uyghurlar tamaq üstide "Qayta terbiyelesh" tiki kishilerning ach-yalingach qéliwatqanliqini anglighanliqi, u jaydiki kishilerning "Kündilik ash-tamiqinglarni kim bériwatidu?" dégen so'algha "Re'is shi jinping" dep jawab bérishni meshiq qilidighanliqi toghrisida sözlishidu. Emma lu yinni heyran qaldurghini uning xitay tughqanliridin héchkimmu bu geplerge heyran qalmaydu. Peqet "Ijtima'iy muqimliq" ning yaxshi boluwatqanliqi, "Üch xil küchlerning meghlup boluwatqanliqi" dégendek sözlerni qoshup qoyidu.

Lu yin tamaq ariliqidiki qisqighine jimliqni teswirlep "Shu waqittiki sükünatning neqrati peqet 'Uyghur dégen shundaq osal xeq' dégen bahagha qarita sahibxana er-ayalning 'rast, biz bek osal xeq' déyishi boldi" deydu. Halbuki, ular mashinigha chiqip qaytqichimu "Bu Uyghur dégen shundaq osal xeq" dégen baha birnechche qétim tekrarlinidu.

Özining lu yin bilen bolghan söhbitini eslep chiqqan derrén baylérning nezeride bu weqe nöwettiki Uyghurlar duch kéliwatqan ortaq paji'ege xitaylarning qandaq qaraydighanliqini eng yarqin namayan qilip bergen bir misal hésablinidu. Bolupmu yéqinqi on nechche yil mabeynide Uyghur diyaridiki yer asti bayliqini qézishqa lazimliq emgek küchi bolup bu jaygha kelgen xitay aqqunlirining köpiyishige egiship, Uyghurlargha sériq jilitke kiyip kocha süpürüsh yaki kawabchiliqtin bashqa tüzük xizmet ashmaydighan weziyet shekillen'gen. Emma bu halmu xitaylarning Uyghurlargha hésdashliq qilishini qozghiyalmighan.

U bu heqte söz bolghanda mundaq deydu: "Bu jaydiki xitaylarning bir qismi chonglar bolup, ular ötken nechche on yil mabeynide bu jaydiki Uyghurlar bilen arilash olturaqlashqan kishiler. Ularning neziride hazir Uyghurlarning béshigha kéliwatqan bu ishlar bir türlük qabahet, dep hésablinidu. Ular buni xitayda 1970-yilliri ewj alghan 'medeniyet zor inqilabi' dewride herqandaq söz we heriketke siyasiy tüs bérishtek dolqunning yéngiwashtin peyda bolghinigha oxshitidu. Emma yéqinqi mezgillerde, bolupmu 2000-yilining aldi-keynide xitay hökümitining iqtisadiy jehettiki bay bolush chaqiriqlirigha awaz qoshup bu jaygha köchüp kelgen xitaylar Uyghurlargha yürgüzülüwatqan bu tedbirlerni 'tüp jehettin zörür bolghan bixeterlik chariliri' dep qaraydu. Bundaq xitaylar hemmila jayda özlirining etiwarlinishini tama qilidu. Addiysi ashxanilargha tamaq yégili barsimu ularning tamiqi öchirettiki ‍Uyghurlardin atlap aldi bilen ularning üstilige chiqishi lazim, dep qaraydu. Bu jehette ular ishghaliyetchilerning tebi'itide bolidighan 'hemmila nersining bash burnini biz alimiz' deydighan qarashqa bekla mayil. Xitay hökümiti ijra qiliwatqan uzun mezgillik eminlik we muqimliq sho'ari ularning 'axirqi hel qilish charisi' ning asasi bolup qéliwatidu. Shunga meyli lagérdikiler bolsun yaki lagér sirtida nazarette yürüwatqan kishiler bolsun, kéyinki bir ewlad Uyghur ösmürliri hazir alliqachan xitayche ma'arip muhitigha toluq yéteklinip, xitay jem'iyitining asasiy éqimigha qoshulup kétishke bashlidi."

Halbuki, Uyghurlarning ehwali qanchilik échinishliq bolushidin qet'iynezer, xitay hökümitining nezeride Uyghurlarni kontrol qilish yenila yéterlik bolmidi, dep qariliwatqanliqi melum. Bolupmu "Osal tebi'etlik Uyghurlar" ning özlirigila xas bolghan a'ile muhitida ularning némilerni sözlishidighanliqi, némilerni oylaydighanliqi hemde némilerni qilidighanliqi herqachan xitay hökümiti bilishke eng qiziqip kéliwatqan mesililerdin bolup qalghan. Emma xitay hökümiti uzun ötmey buningmu hel qilish charisini tépip chiqqan. Buning bilen tézdin "Her millet kishiliri bir a'ile bolush" sho'ari astida tughqanlishish siyasiti otturigha chiqip hayatliq makani, turmush aditi we dunya qarishi pütünley perqliq bolghan xitaylar Uyghur a'ililirige "Tughqan" bolup seplinishke bashlighan.

Bu xildiki xitay kadirlar heqqide söz bolghanda derrén baylér mundaq deydu: "Xitaylarni Uyghurlarning öylirige bérip yétishqa orunlashturush, shundaqla ulargha qandaq qilghanda xitaylargha téximu oxshighili bolidighanliqini we assimilyatsiye bolushni ögitish bu kishilerning asasliq wezipisi bolup qalghan. Bu kadirlar adette birnechche kün, birer hepte yaki birer ay turidu. Uyghurlargha qaraydighan bolsaq milyonlighan kishilerning öz öyliridin ayrilip 'qayta terbiyelinish' dégen namda lagérlargha qamalghanliqini bayqaymiz. Bu jehettin qaraydighan bolsaq Uyghurlar hazir ikki tereptin assimilyatsiyige uchrawatidu: biri, lagér sirtidiki kishiler 'tughqan bolush' namida öylirige kélip yétiwalghan ashu xitay kadirlarning buyruqliri bilen özining öyide xitaylargha assimilyatsiye bolushqa mejburliniwatidu. Shundaqla ashu atalmish 'tughqan' lirining nazaritide bayraq chiqirish, inqilabi naxshilarni éytish, piwa ichish musabiqisige qatnishish dégenler arqiliq özlirining xitay kompartiyesige we xitay dölitige bolghan sadaqitini ipadileydu. Chünki bu ishlarning hemmisi Uyghurlarning islamiy chüshenchiside 'haram' dep qarilidighan ishlardur؛ yene biri lagérlargha qamalghan milyonlighan Uyghurlar mejburiy yosunda assimilyatsiye qiliniwatidu. Bolupmu özining öyliride assimilyatsiye qiliniwatqan Uyghurlar ashu xitay 'tughqanliri' ning nazaritide özlirining héchqandaq diniy héssiyatta emeslikini ispatlashqa mejburlinidu. Bu xitaylar bolsa mushu ehwallargha qarap kimning ishenchlik, kimning ishenchsiz ikenlikini, qaysi a'ilidiki qaysi kishini 'terbiyelesh' ke ewetish lazimliqini békitidu."

Derrén baylér sözleshken xitaylarning köp qismi nöwette Uyghurlar bilen xitaylar otturisida guman we öchmenliktin bashqa nerse qalmighanliqini alahide tekitligen bolup, uning bayqishiche, xitaylar hazir Uyghurlar heqqide sözlishishtinla emes, belki Uyghurlar bilenmu sözlishishtin toxtighan.

Bu programmining dawamigha qiziqsanglar diqqitinglar kéyinki anglitishimizda bolsun.

Toluq bet