Ақсуда қизил чирағдин өтүп кәткәнлики үчүн етип өлтүрүлгән хитай аялниң вәқәси қозғиған муназириләр

Мухбиримиз ирадә
2015.08.04
kelpin-saqchi-adem-olturush-namayish-2.jpg Мотсиклит билән қизил чирағдин бөсүп өткәнлики үчүн хитай сақчилири тәрипидин етиветилгән 17 яшлиқ абдулбасит үчүн намайиш қиливатқан кәлпиндики уйғур җамаәт.
Photo: RFA

Бултур 18-июл күни ли винҗе исимлик бир хитай аял ақсуда машина һәйдәп кетиватқанда қизил чирағдин өтүп кәткәнлики үчүн бир пай оқ билән етип өлтүрүлгән иди. Характер җәһәттин қизил чирағдин өтүп кәткәнлики үчүн етип өлтүрүлгән 17 яшлиқ абдулбаситниң вәқәсигә опму-охшаш болған бу вәқәниң нәтиҗилири болса толиму пәрқлиқ. Шүбһисизки, бу икки вәқә уйғурларға йүргүзүлүватқан бесим сияситиниң очуқ бир пакити, дәп қаралмақта. Бирақ, уйғур көзәткүчиләр вәқәдә диққәт тартидиған йәнә бир муһим нуқтиниң хитай җәмийитиниң вәқәгә қайтурған инкасидики чолтилиқ икәнликини билдүрди.

2014-Йили 7-айниң 18-күни чүштин кейин вақитлирида ақсуда оқутқучилиқ билән шуғуллинидиған хитай аял ли венҗе 7 яшлиқ қизини пианино дәрсигә елип кетиватқанда бир тәкшүрүш понкитида тохтимай өтүп кәткәнлики үчүн сақчилар тәрипидин оққа тутулған. Нәтиҗидә каллисиға бир пай оқ тәгкән ли венҗе нәқ мәйданда һаятидин айрилған иди. Вәқә болуп аридин бир йил өткән болсиму, даириләр бу аялниң өлүм сәвәби һәққидә униң аилисигә бир қанаәтлинәрлик чүшәндүрүш бәрмигән. Сақчилар җаң җенхәйгә аялиниң өлүминиң хаталиқтин келип чиққан паҗиәликини, әслидә аялини агаһландуруш үчүн етилған оқ ойлимиған йәрдин униң әҗәллик йеригә тегип кәткәнликини уқтурған вә бу аилигә мәлум миқдарда төләм бәргән.

Юқиридики бу вәқә бултур охшаш мәзгилдә ақсу кәлпиндә йүз бәргән 17 яшлиқ абдулбастиниң өлүмини әскә салмай қалмайду, әлвәттә. 17 яшлиқ абдулбасит 2014-йили 4-айниң 12-күни мотсиклит һәйдәп кетиватқанда қизил чирағдин тохтимай өтүп кетип қалғанлиқи үчүн сақчилар уни оққа тутуп өлтүргән иди. Униң өлүм хәвири тарқалғандин кейин униң достлири, аилә-тавабиатлири вә шу йәрлик хәлқ бу наһәқчиликкә чидимай намайиш қилип һөкүмәттин җаваб беришни тәләп қилип намайиш қилған. Әмма сақчилар бу намайишчиларниму тутқун қилип, җазалиған, абдулбаситниң өлүмигә шаһит болғанларни ғайиб қиливәткән, униң вәқәсини үндидарға йоллиғанларни қамақ җазасиға һөкүм қилған иди. Буниң биләнла қалмай, хитай һөкүмити ахири җавабкарлиқтин қутулуш үчүн абдулбаситни террорлуқ билән әйиблигән. Әйни вақитта, хитай тилида чиқидиған “ақсу тори” намлиқ һөкүмәт ахбарати, абдулбасит қизил чирағдин өтүп кәткәндин кейин сақчиларниң һаваға қаритип оқ чиқарғанлиқини, бу чағда абдубаситниң мотсиклитини арқисиға яндуруп понкиттики сақчиларға һуҗум қилғанлиқини вә сақчиларниң қоралини тартивелишқа урунғанлиқини илгири сүрүп, вәқәни террорлуқ билән әйиблигән иди.

Америкидики уйғур зиялийси илшат һәсән әпәнди вәқә һәққидә тохтилип, характерлири охшаш болған бу икки вәқәгә қайтурулған охшимайдиған инкасниң шүбһисизки, хитай һөкүмитиниң уйғурларға йүргүзүватқан пәрқлиқ муамилисини көрситип беридиғанлиқини билдүрди.

Сақчиниң оқида өлгән бу хитай аял оқутқучиниң йолдиши җаң җенхәйниң вал стрит журнили вә шуниңдәк бир қисим хәлқара мәтбуатларға билдүрүшичә, у даириләрдин аялиниң өлүмигә сәвәб көрситишни тәләп қилип, һәтта хитай дөләт рәиси ши җинпиң вә баш министир ле кечяңларға мәктуп язған. Бир қисим муһим ахбарат органлири билән көрүшкән болсиму, қанаәтлинәрлик җавабқа еришәлмигән. Ақсу сақчи даирилири бу хитай аялниң вәқәсидә сақчиниң хаталиқи барлиқини қобул қилған болсиму, әмма хаталиқ садир қилған у сақчиниң җазаланған-җазаланмиғанлиқини, униң һелиһәм хизмитини давам қиливатқан яки қилмайватқанлиқини қурбан болғучиниң аилисигә ейтип бәрмигән. Улар буниң сәвәбини “биздә сақчи кәмчил, биз бу ишниң башқа сақчиларниң кәйпиятиға тәсир йәткүзүп қоюшини халимаймиз” дәп чүшәндүргән. У, вал стрит мухбириға қилған сөзидә “мән пәқәт аялимниң немә үчүн етилғанлиқини билмәкчи” дегән. Илшат һәсән әпәнди болса бу хитай аялниң наһәқ өлүминиң хитай сақчилириниң уйғурларға тутуватқан муамилисигә зич мунасивәтлик икәнликини билдүрди.

Юқиридики бу вәқә, хитай тор бәтлиридиму кәң тарқилип, бу һәқтә нурғун муназириләр қозғалди. Әмма илшат һәсән әпәнди бу инкасларни чолта, дәйду. У, уйғур елида болуватқан зораванлиқ вәқәлириниң әсли маһийитигә чирағ болуп берәләйдиған маһийәткә игә бу вәқәдә, мәйли өлгүчиниң аилә тавабиати болсун вә яки буниңға инкас қайтурған хитай тор қолланғучилириниң болсун, вәқәгә кишилик һәқ-һоқуқ, пуқраларниң қанун алдидики баравәрлики нуқтисида туруп муамилә қилалмиғанлиқини әскәртти.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.