Risale we uning sarghayghan betlirige kömülgen dunya

Obzorchimiz newbahar
2022.08.19
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Enqerede-neshr-qilinghan-Risaliler Enqerede neshr qilin'ghan “Chaghatay tilidiki Uyghur hüner-kesip risaliliri” din örnekler.
RFA/Newbahar

Bügünki künde yawropadiki nechche onlighan kutupxanilar we muzéylarda tarixtiki Uyghur ustilar, kasiplar, xettatlar hemde katiplar teripidin yézilghan yaki qolda köchürülgen yüzligen hüner-kesp risaliliri saqlanmaqta. Uzun yillar dawamida waraqliri sarghayghan, siyahliri suslashqan, muqawiliri titilghan bu qimmetlik risaliler, Uyghur xelqining uzun tarix jeryanida yaratqan mol mezmunluq xelq bilimini, kolléktip ijadiyet quwwitini, hüner-kesp sahesidiki ixtiralirini, shundaqla özige xas kespchanliq rohini namayen qilip turmaqta.

“Risale” sözining Uyghur tilidiki istémal jeryanida yüklen'gen menisi- kespler qollanmisi yaki hüner-kespler heqqide yézilghan bayanname dégenliktur. Risaliler hüner-kesiplerning ewladmu-ewlad dawamlishishi we kéyinkilerge miras qaldurulishida intayin muhim bolghan yazma yadikarliqtur.

Uyghurlar tarixtin buyan shughullinip kelgen türlük ishlepchiqirish we kespi pa'aliyetliri jeryanida, özige xas hüner - kesip téxnikisi, ishlepchiqirish usul - tertipliri we hüner-kesp türlirini berpa qilghan, shundaqla  uni izchil türde béyitip kelgen. Shuning bilen bir waqitta bu hüner-kesplerning ishlepchiqirish téxnikisi we usullirini kéyinki ewladlargha miras qaldurush üchün, shu kesplerning ustiliri mexsus risale yézip qaldurghan. Risaliler qolda yézilip we köchürülüp, ewladmu-ewlad saqlinip kelgen.

Adette risalilerning hejimi qisqa, tili addiy, mezmunida kespiy bilimler we alahidilikler eks etken bolidu. Hüner-kesp risaliliri yanda élip yürüshke qolayliq bolidu. Shiwétsiyede saqliniwatqan Uyghur hüner-kesp risalilirining köpinchisi adette uzunluqi 13 santimétir, kengliki 9 santimétir kélidighan xoten qeghizige yézilghan.

Lund uniwérsitéti kutupxanisining Prov.500 Nomurluq arxibida saqliniwatqan “Mozduzluq risalisi” din örnek.

Risalilerning hejimi qisqa bolushigha qarimay, shu kespke da'ir nahayiti mol mezmunlarni öz ichige alghan bolidu. Risalilerde melum bir hüner yaki kesip toghrisidiki qa'ide-tertip we shu kesipte emel qilishqa tégishlik exlaq ölchimi alahide tekitlinidu. Uningda her bir kesipning kélip chiqishigha a'it riwayetler, kesipning himatchi pir-ewliyalirining ismi, eswab-üskünilerning ismi, kesipni ijra qilishtiki tertip-qa'idiler we emel qilishqa tégishlik ehkam-mizanlar bir-birlep bayan qilinidu. Risalilerde kespiy bilim bérish, kespiy maharetlerni ögitish bilen birlikte yene hüner-kespke da'ir diniy ilimlerdin sawaq bérishmu muhim mezmun qilinidu. Bir qisim risalilerning yézilish uslubi so'al-jawab sheklide bolup, shu kesipni ijra qilish we béjirishte oqulidighan du'a we ayetlermu bayan qilin'ghan bolidu.

Hüner-kesip herqandaq bir milletning medeniyet en'enisi, ishlepchiqirish en'enisi we turmush en'eniside intayin muhim orun tutidighan xelq bilimi hésablinidu. Bu menidin éytqanda, Uyghurlarning hüner-kesip risaliliri shu xil hüner-kesipning tarixtiki mewjutluqining ispati bolalaydu. Hüner-kesp risaliliri yene tarixitin buyan Uyghurlar arisida tarqalghan türlük hüner-kesiplerning peyda bolushi, tereqqiyati, jem'iyetning iqtisadiy ehwaligha körsetken tesiri we shu kesplerning xarablishish ehwalini chüshinishte hem tetqiq qilishta zörür qollanmidur.

Hazir saqliniwatqan Uyghurlarning hüner-kesp risalilirining köpinchisi islamiyettin kéyinki dewrlerde yézilghan bolghachqa, uningda qoyuq islamiy tüs eks-etken bolidu. Risalilerdin islam dinining Uyghurlar turmushidiki izining neqeder chongqurliqini körüwélishqa bolidu. Risalilerde yene ustazlar hüner-kesplerning pirliri we chonglarni hörmetlesh, kesipke sadiq bolush, wapadarliq, semimiylik qatarliq peziletlerni yétishtürüsh tekitlen'gen bolidu.

Ottura asiya we Uyghurlar rayonida tarqalghan risalilerning hazirghiche bizge yétip kelgen nusxilirini omumen qolyazma nusxa, tash basma nusxa we yéngi metbe nusxisi dégen türlerge bölüshke bolidu. Risaliler taki 19-esirning axirirlirighiche qolda yézilip we köchürülüp kélin'gen. 19-Esirning kéyinki yérimidin 20-esirning bashlirighiche bolghan jeryanda tashbasma téxnikasi ottura asiya rayonida ishlitilishke bashlighan mezgillerde risalilerning xéli köp bir qismi tashbasmida bésilip tarqitilghan, 20-esirning birinchi yérimidin bashlap risalilerning köpinchisi yéngi metbede bésilip tarqilishqa bashlighan. Emma mushu mezgillerdimu bir qisim risaliler yenila qolda köchürülüp tarqitilghan ehwallarmu teng mewjut bolup kelgen.

Uyghurlar wetinidin yighiwélin'ghan hüner-kesip risalilirining sani we türliri heqqide éniq bir statistika bolmisimu, lékin yawropa elliridiki muzéylar, kutupxanilarning kataloglirini tekshürüp körgende, 40 nechche xildin köprek hüner-kesipni öz ichige alghan nechche yüzligen risalilerning saqliniwatqanliqi melum. Bu risaliler “Tügmenchilik risalisi”, “Qassapliq risalisi”, “Bapkarliq risalisi”, “Nawayliq risalisi”, “Déhqanchiliq risalisi”, “Boyaqchiliq risalisi”, “Tömürchilik risalisi”, “Yadachiliq risalisi” (yamghur tilesh risalisi), “Sodigerchilik risalisi” qatarliq hüner-kesip we ishlepchiqirish igilikige a'it kesip qollanmiliridin terkib tapqan.

19-Esirning axiri 20-esirning bashlirida bir qisim yawropaliq ékispéditsiyechiler, missiyonérlar, sayahlar we sherqshunaslar sherqiy türkistanning qeshqer, xoten, yerkent, qumul we turpan qatarliq sheherliridin Uyghur chaghatay til-yéziqida yézilghan zor bir türküm qolyazmilarni élip ketken bolup, ularning arisida bir qisim hüner-kesp risalilirimu saqlanmaqta. Shiwétsiyelik türkolog gunnar yarring, gérmaniyelik sherqshunas martin xartman we rusiyelik oldénburg qatarliqlarni risalilerni toplashta küch chiqarghan kishiler déyishke bolidu. Ular eyni waqitta sherqiy türkistandin toplap élip ketken qolyazmilar, bolupmu hüner-kesp risaliliri kéyinki dewrlerge kelgende ilim saheside risaliler heqqidiki tetqiqatlarning meydan'gha kélishige shara'it hazirlighan.

Nöwette ilim saheside Uyghur hüner-kesip risaliliri tetqiqati xéli chongqur we yuqiri sewiyede kétiwatqan bolup, bu sahediki tetqiqatlarda hüner-kesp risalilirining tiransikriptsiyesi (oqulushi), tékisti, qurulmisi, mezmuni, tili we ijtima'iy medeniyet qatlimi qatarliq nuqtilardin köpligen tetqiqatlar qanat yaymaqta. Bu heqtiki tetqiqatlar türkiyedimu qiziqish qozghawatqan bolup, türkiye newshehir uniwérsitéti yawropa kutupxanilirida saqliniwatqan Uyghur hüner-kesp rislalirini menbe qilghan halda, 2018-yili jem'iy sekkiz parche risale tetqiqati kitabini neshr qilghan.

Nöwette Uyghurlargha a'it bolghan hüner-kesp risaliliri shéwétsiye, rusiye, gérmaniye, firansiye, en'giliye we yaponiye qatarliqlar köpligen döletlerde saqlanmaqta. Bularning ichide shiwétsiye lund uniwérsititi kutupxanisi, shiwétsiye upsala uniwérsitéti kutupxanisi, rusiye penler akadémiyesi sherqshunasliq instituti kutupxanisi, gérmaniye bérlin brandburg tetqiqat inistituti, bérlin dölet kutupxanisi, firansiye penler akadémiyesi kutupxanisi, büyük biritaniye kutupxanisi, yaponiye toyo bunko kutupxanisi shinjang Uyghur aptonom rayonluq muzéy, sh u a r qedimki eserler ishxanisi, shinjang uniwérsitéti kutupxanisi, shinjang ijtima'iy penler akadémiyesi kütüpxanisi qatarliq jaylarda, shundaqla bir qisim shexslerning qolida saqlanmaqta.

Uyghurlarning hüner-kesip risaliliri Uyghur medeniytining muhim terkibiy qismi bolup, hüner-kesiplerning meydan'gha kélishi, tereqqiyati we kesiplishishini tetqiq qilishtiki muhim menbe bolup hésabnilidu. Risaliler yene yoqilish xewpige duch kéliwatqan Uyghurlarning medeniyet mirasliri we uning qimmiti heqqidiki chüshenchini chongqurlashturup, hüner-kesipler bilen Uyghur medeniyiti we tarixi otturisidiki baghlinishni tetqiq qilishta muhim ehmiyetke ige. Risaliler öz nöwitide yene Uyghurlarning tarixta berpa qilghan xelq bilimliri, yeni hüner-téxnika, kesp türliri we ishlepchiqirish bilimlirini chüshinishte, turmush medeniyitini öginishte, Uyghur tilining kespiy sahelerni ipadilesh hem kespiy atalghularni yasash iqtidarini tetqiq qilishta kem bolsa bolmaydighan muhim menbedur.

***
Mezkur maqalide otturigha qoyulghan pikirler aptorning shexsiy qarashliri. Radiyomizning meydanigha wekillik qilalmaydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.