Uyghur élidiki "Térrorluqning kapital menbesi xoten qashtéshi" mu?

Muxbirimiz qutlan
2016-05-17
Share
xoten-qash-teshi-305.jpg Xotendiki kichik qash téshi baziri. 2010-Yili awghust.
RFA

2009-Yilidiki "5-Iyul ürümchi weqesi" din buyan, wang daxaw isimlik bir xitay analizchi "Sumurgh tori" din mexsus blog échip Uyghurlar we Uyghur élini qandaq idare qilish heqqide bir yürüsh maqalilerni élan qilghan.

Uning "Térrorluqning kapital menbesi xoten qashtéshi" namliq maqalisi yéqinda Uyghurchigha terjime qilinip Uyghurche tor betlirige qoyulghandin kéyin Uyghur oqurmenler arisida küchlük bes-munazire qozghighan.

Undaqta, wang daxaw éytqinidek, Uyghur élida tinimsiz yüz bériwatqan atalmish "Térrorluq heriketlirining kapital menbesi" rastinla xoten qashtéshimu?

Biz xoten wilayitide qashtéshi kolash hem qashtéshi sétish bilen shughullinidighan Uyghurlarning nöwettiki ehwalini bilish shundaqla wang daxaw éytqandek qashtéshi sodisi bilen shughullinip pul tapandin kéyin atalmish "Térrorluq heriketliri" ni meblegh bilen teminligenlerning zadi bar ‏- yoqluqini bilish üchün xotendiki saqchixanilargha téléfon qilduq.

Xoten shehirige qarashliq tosalla yéziliq saqchixanining nöwetchi xadimi özining mezkur saqchixanigha yéngidin yötkilip kelgenlikini bahane qilip, so'allirimizgha jawab bérishtin özini qachurdi.

Biz arqidin xoten shehirining yurungqash bazarliq saqchixanisigha téléfon qilduq. Téléfonimizni qobul qilghan nöwetchi xadim ilgiri yurungqash baziridiki 50-60% kishining qashtéshi izdesh bilen meshghul bolghanliqini, hazir bu nisbetning azayghanliqini, xotende yüz bergen zor weqeler ichide qashtéshigha chétilghan délolarning yoqluqini tekitlidi.

Wang daxaw mezkur maqaliside héchqandaq pakit körsetmey turup, "Uyghur qashtéshi sodigerliri alliqachan bölgünchiler, diniy esliyetchiler we térrorchilarning kapital yighidighan obyéktigha aylinip boldi" dep yazidu.

Bu heqte inkas qayturghan amérika Uyghur jem'iyitining muweqqet re'isi ilshat hesen ependi xoten qashtéshidin heqiqiy menpe'et éliwatqanlarning yerlik Uyghurlar emes, belki qashtéshi sodisi bilen shughullinidighan xitay sodigerliri ikenlikini ilgiri sürdi.

Wang daxaw maqaliside yene mundaq dep yazidu: "Xoten qashtéshining dangqi alemshumul, uni sétiwalghuchilar asasen xenzular. Qashtéshining bahasi ötken 30 yilda ming hessidin artuq östi, yene hessilep ösüsh halitide turuwatidu. Shunglashqa qashtéshi sodisi bilen shughullinidighan Uyghur sodigerliri Uyghurlar ichidiki eng bay qatlam hésablinidu. Uyghurlar ichide baylarning sani köpeyse 'üch xil küchler' ning érishidighan iqtisadiy yardem menbesi téximu köpiyidu, buzghunchiliq küchi téximu zoriyidu."

Ilshat hesen ependi wang daxawning yuqiriqi bayanlirini xitay da'irilirining "Yerlik ahalini namratliqta qaldurush arqiliq Uyghur élini uzaqqiche idare qilish" istratégiyesige yantayaq bolghanliq dep qaraydu.

Amérikidiki iqtisad penliri doktori perhat bilgin ependimu bu heqte inkas qayturdi. U wang daxaw bazargha séliwatqan atalmish nezeriyelerni qattiq tenqid qilip, da'irilerning Uyghur élida qozghighan her qétimliq zor heriketliri emeliyette eng aldi bilen melum iqtisadiy küchke ige Uyghur baylirini yoqitishni nishan qilghan, dep qaraydu.

Axirida ilshat ependi Uyghurlarning öz heq-hoquqlirini qoghdash yolidiki heqqaniy küreshlirining kapital menbesi hergizmu wang daxaw éytqandek "Xoten qashtéshi" bolmastin, belki ularning erkinlikke bolghan qaytmas iradisi we milliy wijdanidur, deydu.

Igilishimizche, 2008-yilidin buyan Uyghur élining siyasiy nezeriye munbiride tuyuqsiz peyda bolghan xitay siyasiy analizchisi wang daxaw arqa körünüshi bingtu'en'ge tutushidighan kishi iken. U hazir junggo gherbiy qisim chégra bixeterliki tetqiqat merkizining alahide tekliplik tetqiqatchisi, shinjang ishlepchiqirish-qurulush armiyesi boz yer özleshtürüp chégra saqlash tetqiqat merkizining tetqiqatchisi hemde ürümchi sheherlik hökümetning millet we din mesililiri boyiche mexsus mutexessisi dégendek qalpaqlar bilen tetqiqat élip barmaqtiken.

Pikirler (0)

Barliq pikir - bayanlarni körüsh.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet