Виҗдан билән мәнпәәт оттурисики таллаш: 100 нәччә дөләтниң хитайни қоллиғанлиқи уйғур ирқий қирғинчилиқини йоққа чиқираламду?

Амистердамдин обзорчимиз асийә уйғур тәйярлиди
2024.03.07
Кеңийиватқан қамақханилар вә айиғи чиқмас тутқунлар сепи (1) Әтрапи сим тор вә қораллиқ әскәрләр билән қоршалған “тәрбийәләш лагери”.
Social Media

4-Март күни бирләшкән дөләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ комитетниң алий комиссари волкер түрк хитайниң нөвәттә уйғур вә тибәтләрниң негизлик һәқ-һоқуқлирини дәпсәндә қиливатқанлиқини тилға алди, шундақла хитайни кишилик һоқуқ вәзийитини яхшилашқа чақирди. У йәнә хитайниң б д т кишилик һоқуқ комитети ишханиси вә башқа кишилик һоқуқ органлири оттуриға қойған тәклипләрни әмәлийләштүрүшини тәләп қилди. Бу тәләпләр әлвәттә уйғур вә тибәтләрни өз ичигә алған кишилик һоқуққа дәхли-тәруз қилишқа мунасивәтлик қанун, сиясәт вә қилмишларни көздә тутқан. Һалбуки, хитай изчил түрдә уйғурларни кәң көләмдә лагерларға қамиғанлиқи вә уларға ирқий қирғинчилиқ елип барғанлиқидәк җинайи қилмишлирини инкар қилип кәлмәктә.

5-Март күни, хитай ташқи ишлар министирлиқиниң баянатчиси Мав ниң Мухбирларни күтүвелиш йиғинида волкер түркниң юқириқи сөзигә инкас қайтурған. У, дунядики 100 нәччә дөләтниң хитайниң уйғур, тибәт вә хоңкоңдики кишилик һоқуқ сияситини қоллиғанлиқини, буниң өзила хитайниң бу җәһәттә һәқлиқ икәнликиниң дәлили икәнликини илгири сүргән.

Мәлумки, 2022-йили б д т кишилик һоқуқ комитетиниң сабиқ комиссари мишел бачелет (Michelle Bachelet) вәзиписидин айрилиштин бирқанчә саәт илгири “Шинҗаңниң кишилик һоқуқ әһвали һәққидә доклат” ни елан қилған болуп, униңда хитайниң уйғур елидики юқири бесимлиқ бастуруш сияситиниң инсанийәткә қарши җинайәт шәкилләндүргән болуши мумкинлики тәкитләнгән иди. Һалбуки, хитай һөкүмити өз вақтида б д т кишилик һоқуқ комитетиниң бу доклатидики баянларни инкар қилған иди. Б д т ниң мәзкур доклатида хитайниң уйғурларға қаратқан зораванлиқиға даир әйибләшниң һәқиқәтән ишәнчлик икәнлики дейилгән. Б д т ниң бу доклатида гәрчә “ирқий қирғинчилиқ” дегән аталғу ишлитилмигән болсиму, әмма америка қатарлиқ бир қанчә ғәрб дөләтлири бу мәсилини ирқий қирғинчилиқ дәп әйиблигән иди. Һалбуки, хитай өзиниң ирқий қирғинчилиқ қилғанлиқини қәтий инкар қилип, өзиниң уйғур елида йүргүзгән сияситиниң “әсәбийлик, террорлуқ вә бөлгүнчиликкә қарши турушниң әң яхши усули” икәнликидә чиң турған.

Дәрвәқә, б д т кишилик һоқуқ комитетиниң уйғурлар һәққидики доклати елан қилинғили икки йилчә болған болсиму, әмма уйғурларниң әһвалида қилчә өзгириш йүз бәргини йоқ. Әксичә хитайниң уйғур ирқий қирғинчилиқини ақлаш тәшвиқатлири техиму күчәймәктә.

Бу йил 23-январда б д т кишилик һоқуқ комитетиниң кишилик һоқуқни қәрәллик тәкшүрүш хизмәт гурупписи җәнвәдә хитайниң кишилик һоқуқ мәсилисигә қарап чиққан, шундақла б д т ға әза дөләтләрниң вәкиллири уйғур, тибәт вә хоңкоң мәсилилирини чөридигән һалда хитай вәкиллири билән диялог өткүзгәниди. Һалбуки, мәзкур йиғинға қатнашқан 160 дөләттин 120 гә йеқини хитайниң кишилик һоқуқ вәзийитигә “яхши баһа” бәргән. Мәзкур йиғинға қатнашқан вә кимликини ашкарилашни халимайдиған африқалиқ бир дипломатниң ашкарилишичә, у йиғин башлиништин илгири хитай вәкиллири тәрипидин чақиртилип, йиғинда хитайни қоллаш тоғрилиқ мәхсус тәләп вә тәвсийә тапшуруп алған. Ройтерс агентлиқиМу бу йил январниң бешида хитайниң нурғун дөләтләрдики әлчиханилириниң җәнвәдә хитайниң кишилик һоқуқ мәсилиси қарап чиқилғанда, хитайни қоллап пикир қилиши һәққидә тәклип хети әвәткәнликини ашкарилиған.

Б д т кишилик һоқуқ комитети хитайниң кишилик һоқуқ мәсилисини қарап чиқиш йиғининиң хатирисидә, бир мутәхәссисниң “қанчилик адәм тәрбийәләш мәркизидә туруватиду, уларниң туруш муддити қанчилик, улар мәҗбурий әмгәккә селиниватамду?” дегән соалиға хитай вәкилиниң бәргән җаваби кишини техиму ғәзәпләндүриду. Йәни хитай вәкили мәзкур соалға тәрбийәләш мәркәзлириниң тутуп туруш орни яки мәҗбурий әмгәк орни әмәсликини, бәлки ашқунлуқни түгитиш мәктипи икәнликини, шундақла “тәрбийәләш мәктипидә оқуватқанларниң террорлуқ паалийитигә қатнашқан, әмма җинайәт шәкилләндүрмигәнләр” икәнлики тоғрилиқ лап урған. Һалбуки, хитай бир қанчә йиллардин буян үзүлдүрмәй ечип келиватқан аталмиш “Шинҗаңға мунасивәтлик ахбарат елан қилиш йиғини” да, “тәрбийәләш мәркизи” дикиләрниң йеник дәриҗидики җинайәт шәкилләндүргән кишиләр болғанлиқини изчил тәкитләп кәлгән иди. Қизиқарлиқи шуки, хитайниң яки чәт әл мухбирлириниң лагерларға қаратқан зияритидә, зиярәт қилинғучи уйғурларниң баянида “җинайәт өткүзгәнлик”игә даир мәлуматлар йоқ иди. Әксичә, лагерларға “өз ихтиярлиқи билән кәлгәнлики, келиштики мәқситиниң каллисидики ашқун идийәләрни тазилап, йеңиваштин адәм болуш үчүн” икәнликидәк сәвәбләр бар иди.

Хитай 2019-йили елан қилған “Ақ ташлиқ китаб” ида, лагерларни қуруштики мәқситиниң “террорлуқни террорлуқ йүз бериштин аввал, йәни бөшүкидә йоқитиш” икәнлики билән өзини ақлиған иди. Һалбуки, “техи йүз бәрмигән бир мәсилиниң характерини алдин бекитиш, уни террорлуқ билән бағлаш вә йоқитиш” ни мәқсәт қилип “тәрбийәләш мәркизи” қуруш, әқли җайида бир инсан үчүн толиму бимәнә вә чәктин ашқан мәнтиқисизлиқ иди. Шундақ болушиға қаримай, хитай юқириқидәк ялғанлири билән таки бүгүнгичә өз җинайәтлирини ақлап кәлмәктә.

Дәрвәқә, уйғурлар мәсилиси хәлқаралашқан өткән он йилға йеқин вақит ичидә, хитайниң ялғанлири вә бу ялғанға “ишәнгән дөләтләр” ниң көплүки сәвәбидин, уйғурларниң әһвалида һечқандақ яхшилиниш һасил болғини йоқ!

Кишини әпсусландуридиғини шуки, хитай ағзидин чүшүрмәйватқан “100 нәччә дөләтниң б д т да хитайни қоллиши” һәргизму хитай ташқи ишлар баянатчиси мавниң ейтқандәк, “адаләт вә кишилик һоқуқ нуқтисидин” болған әмәс! шуниси ениқки, хитайниң дуня җамаитини әхмәқ чағлап қиливатқан ашкара ялғанчилиқини вә мәнтиқигә уйғун болмиған сәпсәтилирини хитайни қоллаватқан дөләтләр пәрқ етәлмигүдәк дәриҗигә чүшүп қалған әмәс, әлвәттә! бу йәрдики негизлик мәсилә шуки, хитайни қоллаватқан бу дөләтләр яки мундақ яки ундақ шәкилдә хитай иқтисадиға тайинип қалған, хитайниң қәрз сиртмиқиға боғулған яки сиясий җәһәттин ғәрб демократик қиммәт қарашлириға қарши мустәбит дөләтләрдур. Шуңа бу дөләтләр виҗдан билән мәнпәәт оттурисидики таллашта һеч иккиләнмәстин мәнпәәтни таллиған, йәни өз мәнпәәтини кишилик һоқуқтин үстүн көргән. Хитайму әлвәттә уларниң бу аҗизлиқидин устилиқ билән пайдиланған, халас.

*** Бу обзордики көз қарашлар пәқәтла апторға хас болуп, радийомизниң мәйданиға вәкиллик қилмайду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.