Yaponiye metbu'ati maqalisi: "Xitay döliti-kommunistlarning qimarxanisi"

Ixtiyariy muxbirimiz haji qutluq qadiri
2016-02-22
Share
xitay-paychek-pay-chek.jpg Xitayning pay chéki baziri ehwalini körsitidighan chong ékranning aldida turghan xitay puqrasi. 2015-Yili 7-iyul, fuyang.
IMAGINECHINA

Yaponiye "Heptilik xewerler" zhurnilining muxbiri wilyam dopson mezkur zhurnalning 26-yanwardiki sanida "Xitay döliti kommunistlarning qimarxanisi" namliq maqalisini élan qilghan. Maqalide asasen xitayning üzlüksiz töwenlewatqan iqtisadigha sewebchi boluwatqan amillar we xitay hakimiyitidiki bir qisim mesililer toghrisida toxtalghan.

Muxbir wilyam dopson maqaliside: "Gherblikler xitay iqtisadini xitay kompartiyesining qolida dep qaraydu" deydu. U bu heqte toxtilip, 1-ayning 7-küni xitayning paychek baziri échilip 30 minut ichide oylimighan derijide pay chékide töwenlesh körülgende, buningdin qattiq alaqzade bolghan xitay kompartiyesining paychek bazirini derhal taqighanliqi, paychékining dolqunsiman shekilde her künlüki özgirip turushidin ibaret bu hadise, bazar igilikidiki adettiki uqum bolsimu, biraq xitay kompartiyesi paychékini xelq'ara bazarning ehwaligha qarap közetmestin, belki öz siyasitige mentiqlap ish köridighanliqidin ibaret kompartiyening bu xil qimmet qarishining gherbliklerning neziride tolimu bimene iqtisadi qarash hésablinidighanliqini bayan qilghan.

Wilyam dopson maqaliside xitay kompartiyesining iqtisadigha baha bérip: "Xitay 30 yildin biri özining iqtisadining güllen'genlikini teshwiq qilip kelgen bolsimu, biraq emdilikte xitay iqtisadi zawalliqqa yüzlendi" deydu.

Lékin, ziyaritimizni qobul qilghan yaponiye kagoshima xelq'ara uniwérsitétining siyasiy iqitsad penliri doktori, proféssor sé'iji nishixara hazirqi waqitning özide iqtisadning töwenlishi yalghuz xitaydila körülüwatqan mesile bolmastin, belki amérika, yaponiye, koréyedimu bu xil iqtisadiy chékinishning oxshash yüz bériwatqanliqini ilgiri sürdi.

Wilyam dopsonning qarishiche, xitay iqtisadining töwenlishishige xitay kompartiyesi özi sewebchi bolghan bolup, xelq pulini chet'el puligha almashturushta, xelq pulini kontrol qilish, bazarni qoyuwetmesliktek sewebler yüzisidin xitay, bazar igilikini tengshiyelmey iqtisadiy tengpungluqini buzghan.

Xitay kompartiyesining hakimiyet mes'uliyiti heqqide toxtalghan aptor: "Eger amérika, yaponiye, koréye qatarliq döletlerde iqtisad töwenlep dölet prézidénti buninggha layiq tedbir qollinalmisa wezipisidin istépa béridu. Lékin, bu xil ehwal xitayda yüz berse xitayda hakimiyette özgirish bolmaydu. Biraq, siyasette özgirish bolidu" deydu.

Maqalide aptor xitaydiki ishchilarning hökümetke qarshi élip barghan namayishliri heqqide toxtilip, buningda xongkongdiki "Junggo emgekchiler heq-hoquq uyushmisi" ning 2015-yilliq xizmet doklatidiki bezi bir sanliq melumatlardin neqil alghan bolup,uningda déyilishiche, 2015-yili xitayda hökümetke qarshi ishchilar namayishining sani 2774 qétimgha yetken,bu san 2014-yili élip bérilghan namayish sanidin ikki hesse köp iken.

Wilyam dopson maqaliside xitayda néme üchün namayish sani yildin-yilgha éship baridu? dégen so'alni otturigha qoyup, uninggha: "Xitay kompartiyesining siyasiti kishilerni sarang qilip qoyuwatidu. Tijaretchiler xitayning bazar igilik sistémisigha ishenmeydu. Kompartiyening toghra istratégiyesi yoq. Puqralarni özige ishendürgüdek emeliyitimu hem. Xitaydiki dölet karxaniliri weyran boldi. Dölet meblighi bazarni kontrol qilalmidi. Eksiche, kompartiye bazarni éliwaldi. Xitayda iqtisad turalghusiz haletke ötti. Xitayning iqtisadi pilanini puqralar kommunistlarning siyasiy oyuni dep qaraydu" dep jawab bergen.

Aptorning éytishiche, gherblik bir qisim iqtisadshunaslar xitay dölitige meblegh sélishni oylishiwatqan sodigerlerge signal bérip: "Xitay döliti kommunistlarning qimarxanisi. Kommunistlarning kontrolluqidiki xitay bazarlirigha meblegh salghandin qa'ide-tüzümlük, bir-birini aldash cheklen'gen, exlaqiy peziliti bolghan gherbning qimarxanilirigha pul tashlighan yaxshi" dégen.

Yaponiye "Heptilik xewerler" zhurnilining 9-féwraldiki sanida shi jinping hakimiyiti heqqide muxbir shanon téchining "Shi jinping hakimiyitining ichki ziddiyiti küchlük" serlewilik maqalisi élan qilin'ghan bolup, maqalide xitay kompartiyesining ichki ziddiyetlirini kéler qétimliq qurultayghiche tügitelmesliki perez qilinip,bu heqte bezi bir mulahiziler yürgüzülgen.

U maqaliside, bu yil yanwar éyining otturilirida merkezde échilghan bir qétimliq yighinda shi jinping parixorluqqa qarshi turush herikitining uzun muddet dawamlishidighanliqini alahide tilgha élip ötken.
Muxbir shanon téchining déyishiche, shi jinpingning parixorluqqa qarshi turush herikiti 2016-yili téximu qattiq shekilde élip bérilidighan bolup, xitay puqralirini hazir hemmidin bekrek qiziqturuwatqini bu qétimliq herikette kimning torgha chüshüshi iken.

Uning bildürüshiche, xitay merkizi komitétining ichki ishliridin xewerdarlar bir qisim kishilerning bayanida,2012-yilidin bashlap 18-nöwetlik qurultayghiche izchil halda para élip kéliwatqan we kéler qétimliq qurultayda merkezning asasliq hoquqliridin birini élishqa intiliwatqan xitay merkizi komitétidiki melum bir muhim erbabning ta hazirghiche qolgha élinmasliqi kishilerning shi jinpinggha bolghan gumanini qozghap qoyghan.

Shanon téchi maqaliside: "Shi jinpingning parixorluqqa qarshi turush herikitide uning düshmenliri asasen qolgha élinip boldi. Biraq, uning eng yéqin bir dosti parixor bolsimu, yenila téxiche tutulmidi. Eger u qolgha élinmisa, u chaghda shi jinpingning bu herikiti parixorluqqa qarshi turush herikiti emes, belki hakimiyet ichidiki reqiblirini tazilash herikiti bolup qalidu" deydu.

Uning tehliliche, 2017-yili küzde béyjingda 19-nöwetlik qurultay échilip dölet re'isi shi jinping, bash ministir ili kéchangdin bashqa merkezdiki barliq emeldarlar almishidiken. Shunga bu qurultay bashlinishitn awwal xitayda hazirdin bashlap hoquq talishish kürishi bashlan'ghan.

Ziyaritimizni qobul qilghan xitay ishliri közetküchiliridin yüki nishi bu heqte toxtilip: "Xitaydiki hoquq talishish kürishi tarixtin biri dawamliship kéliwatqan xitayning enenisi bolup,xitay köp partiyelik démokratik bir döletke aylan'ghandila bu xil xahishtin xaliy bolidu" dédi.

Yuqiriqi awaz ulinishidin tepsilatini anglang.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet