1957-1958-Yilliridiki "Yerlik milletchilik" ke zerbe bérishning tarixi sirliri (1)

Muxbirimiz ümidwar
2017-12-21
Élxet
Pikir
Share
Print
Ataqliq meripetchi, körünerlik jama'et erbabi abduréhim eysa yerlik milletchilerge zerbe bérish herikiti jeryanida 1958 - yili alemdin otken
Ataqliq meripetchi, körünerlik jama'et erbabi abduréhim eysa yerlik milletchilerge zerbe bérish herikiti jeryanida 1958 - yili alemdin otken
Photo: RFA

Yéqinda amérikidiki wudrow wilson tetqiqat merkizining soghuq munasiwetler urushi tarixi tetqiqat layihesi teripidin élan qilin'ghan sowét ittipaqining arxip höjjetliri qataridin 1957-1958-yili ürümchide Uyghur aptonom rayonluq partkom achqan"Yerlik milletchilik"ke zerbe bérishke a'it kéngeytilgen yighinining jeryani we bir qisim Uyghur rehbiriy kadirlarning "Yerlik milletchi" qalpiqi kiydürülüp jazalinishi, shuningdek mezkur herikettiki xitay kompartiyesi terepning tüp nishani we Uyghur milletchilirining közligen siyasiy meqsiti arisidiki toqunush, xitay terepning ularni eyiblen'genlikige munasiwetlik matériyallar orun alghan.

Awstraliyening sidnéy uniwérsitétining proféssori Uyghurshunas dawid brofi ependi mezkur höjjetlerni ruschidin in'glizchigha terjime qilghan bolup, u yene mezkur höjjetler asasida wodrow wilson merkizi torida xitayning 1957-1958-yilidiki Uyghur we qazaq ziyaliylirigha qaratqan yerlik milletchilikke zerbe bérish herikiti, jümlidin aptonom rayonluq kommunistik partiye komitétining "Kéngeytilgen omumi yighini" heqqide bir parche tonushturush maqalisi élan qilghan.

Dawid brofi ependining eskertkinidek wudrow wilson merkizi mexsus xitay kommunistlirining 1957-1958-yilliridiki "Yerlik milletchilik"ke zerbe bérish herikitige a'it 9 parche höjjetning in'glizche w rusche nusxisini élan qilghan bolup, mezkur höjjetlerning köpinchisi sowét ittipaqining ürümchidiki bash konsuli dobashinning wang énmaw, lü jenrén, seypidin eziz we bashqilar bilen sözleshken "Yerlik milletchilik"ke qarshi yighin heqqidiki söhbet xatirisi we doklatidin ibarettur. Dobashin 1944-1948-yilliri arisida sowét ittipaqining ghuljidiki konsuli bolup turghanda elixan töre, exmetjan qasimi we bashqa sherqiy türkistan jumhuriyiti rehberliri bilen köp qétim uchrashqan inqilabning pütün jeryanliri bilen tonush shexs idi. U 1957-1959-yilliri arisida qaytidin ürümchide bash konsul bolup ishligen idi.

Tarixi uchurlargha asaslan'ghanda, 1957-yili, 12-ayning 16-künidin taki 1958-yili 4-ayghiche texminen 5 ay dawamlashqan Uyghur aptonom rayonluq partkomning "Yerlik milletchilik""ke qarshi turush boyiche kéngeytilgen omumi yighini bilen munasiwetlik atalmish "Yerlik milletchi" namida bir qisim Uyghur ziyaliyliri, rehbiri kadirlirigha zerbe bérish xitay kompartiyesi Uyghur diyarini igiligendin buyanqi tunji qétimliq keng kölemlik siyasiy heriket hésablan'ghan.

Türkiyediki haji teppe uniwérsitétining tarix oqutquchisi doktor erkin ekremning qarishiche, xitay kompartiyesining Uyghur milletperwerliri, rehbiri kadirliri we ziyaliylirini ashkara eyiblep, omumiyüzlük zerbe bérishni 1957-yili bashlishi emeliyette uning Uyghur diyaridiki küchining éshishi, milli armiye qatarliqlarni yoqitip, öz hökümranliqini mustehkemlishidin kéyin boldi.

1954-1958-Yilliri arisida ghuljidiki ili qazaq aptonom oblastliq jamamet xewpsizlik idariside xizmet qilghan, hazir qazaqistanda yashawatqan 89 yashliq nurmuhemmed sadiqofning éytishiche, 1958-yilidiki yerlik milletchilikke zerbe bérish kéngeytilgen yighinida ziya semedi , ibrayim turdi, abduréhim eysa, abduréhim se'idi qatarliq kishilerning "Milletchilik" bilen eyiblinip yézilghan doklatlar "Shinjang géziti"de élan qilin'ghan we idarilerde bu mesile heqqide yighinlar échilip, ular omumiyyüzlük tenqid astigha élin'ghan idi.

Wudrow wilson merkizi ashkarilighan "Rusiye döletlik hazirqi zaman tarixi arxipxanisi" da saqliniwatqan xitayning 1957-1958-yili Uyghur diyarida élip barghan "Yerlik milletchilik"ke zerbe bérish herikitige a'it bu bir qisim höjjetlerni makartur fondi teminligen. Bu, mezkur höjjetlerning tunji qétim xelq'ara jemiyetke ashkarilinishidur. (Dawami bar)

Pikirler (0)
Share
Toluq bet